STRATONIKEIA

2008 YILI ÇALIŞMALARI

Stratonikeia antik kentinde ilk kazılar 1977 yılında Prof. Dr. Yusuf Boysal başkanlığında bir ekip ile önce Kuzey Şehir Kapısı’nda ve sonra Gymnasion’da başlamıştır. Çalışmalar ilerledikçe Bouleuterion ve tiyatro gibi yapılar ile devam etmiştir. Bu ekibin çalışmaları 1995 yılına kadar sürmüştür. 2003–2006 yıllarında ise Prof. Dr. M. Çetin Şahin’in başkanlığında bir ekip tarafından kazılar yapılmıştır. 2008 yılından itibaren de Kültür ve Turizm Bakanlığı     ile Pamukkale Üniversitesi adına başkanlığım altında bir ekip tarafından çalışmalar yürütülmektedir.

2008 yılı çalışmaları 7 ayrı üniversiteden öğretim elemanı, uzman, öğrenci ve işçilerden oluşan bir ekip ile yürütülmüştür. Yeni dönem kazıların ilk yılı olması dolayısıyla, ağırlıklı olarak temizlik çalışması ile kısa bir dönem kuzey şehir kapısı ve kuzey caddede kazılar yapılmıştır. Bu yılki çalışmalar, Pamukkale Üniversite’sinin sınırlı desteklerinin yanı sıra, ağırlıklı olarak, Döner Sermaye İşletmeleri Merkezi Genel Müdürlüğü (DÖSİMM) tarafından sağlanmıştır. Ayrıca Muğla Valiliği, Yatağan Kaymakamlığı, Yatağan Belediyesi ve Eskihisar Köy Tüzel Kişiliği’nin Geç Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi yapılarının restorasyonu konusunda büyük katkı ve destekleri olmuştur.

Bu bölgenin ön plana çıkması Helenistik Dönem başlarında Seleukos yönetimi altında olmuştur. MÖ 281 yılından sonra, kısa bir süre içinde Seleukos Kralı I. Antiokhos tarafından, önceden üvey annesi ve sonrasında eşi olan Stratonike adına bu kentin adı değiştirilmiştir.

Stratonikeia’nın da içinde bulunduğu bölge, Hellenistik Dönem boyunca, Seleukos, Ptolemaios, Makedonyalılar, Rodos ve Roma arasında el değiştirmiştir. Burası Hellenistik Dönem boyunca önemli siyasî olaylara ev sahipliği yapmıştır. MÖ 188 yılında Rodos’un hâkimiyetine giren Stratonikeia, MÖ 167’den sonra kısa bir dönem Roma idaresine girmiştir. Ancak daha sonra tekrar Rodos hâkimiyeti devam etmiştir. Romalılar’a karşı Bergama Krallığı için hak iddia eden Aristonikos MÖ 130 yılında Stratonikeia’ya sığınmıştır. MÖ 88’de Pontus kralı Mithridates Stratonikeia’yı geçici olarak istilâ etmiştir. Daha sonra MÖ 40 yılında Parthlı komutan Labienus buraya saldırmış, ancak geri püskürtülmüştür. 

Kentin çok sınırlı bir alanında kazı yapılmış olmakla birlikte, bazı erken duvarlar haricinde, yerleşimin kuruluş dönemi ile ilgili bir yapı kalıntısına rastlanmamıştır. Kentte sur duvarları dışında bilinen en eski yapı MÖ 2. yüzyılın 2. çeyreğine tarihlenen ve inşası sonraki dönemlerde de  devam ettiği anlaşılan Gymnasion’dur. Augustus ve İmparatorlar Tapınağı ile kent Bouleuterion’u Erken İmparatorluk Döneminde inşa edilen yapılar arasındadır. Depremde yıkılıp sonrasında Roma İmparatoru Antoninus Pius’un parasal yardımı ile MS 2. yüzyılın ortalarında ayağa kaldırılan yapı  ise  Kuzey Şehir Kapısı’dır. Kentteki Bizans ve Türk Döneminde yerleşim aynı şekilde devam etmiştir. Yazıtlardan varlığı bilinen kiliseler ve bunlara ait buluntular, Beylikler Dönemine tarihlenen Hamam Yapısı ile Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi’ne ait dinî ve sivil yapılar bu dönemlerle ilgili eserlerdendir. 

Kurukümes  Tepesi’nin  zirvelerinden  itibaren  kuzeydeki   düzlüğe kadar geniş bir alana yayılmakta olan sur duvarları, yaklaşık 3600 m. uzunluğundadır. Aşağı Şehir Surları’ndan erken olan Yukarı Şehir Surları daha güneyde, tepenin üst bölümünde bulunmaktadır.

Bouleuterion, kent merkezinde doğu-batı yönünde yerleştirilmiş dikdörtgen planlı bir yapıdır (Resim: 1). Avlu kısmının kazısı tamamlanmamıştır. 24,95x29,80 m. ölçülerindeki batı kenarında yarım daire şeklinde oturma basamakları vardır. Kuzey anta duvarının dış kısmında Latince, iç  kısmında Grekçe yazıtlar vardır. Kuzey antanın dış kısımında Diocletianus Döneminde (MS 284–305) kentte satılan mallar ve onların fiyatları bulunmaktadır. Kuzey antanın iç kısmında diğer yazıtların yanı sıra Menippos’un takvimi bulunmaktadır. Bu takvimde aylardan birisi 28, diğerleri 30 ve 31 gündür. Takvim başlangıcı olarak kabul edilen tarih ise günümüzden yaklaşık 3500 yıl öncesine aittir. Bouleuterion’un güney duvarında ise Osmanlı Dönemine ait yazıt ve bitkisel bezemeler vardır. Buradaki yazıtlardan birisi Hicrî Receb 1017 (Milâdî Ekim-Kasım 1608) tarihini vermektedir. 

Tiyatro,  Greko-Romen  tipinde,  çift  diazomalı  inşa  edilmiştir.  Yaklaşık 15.000 kişilik tiyatronun cavea kısmı kuzeye bakmaktadır. Yapı Kurukümes’in kuzey eteklerine yerleştirilmiştir. Buradan sonra kent yerleşim topoğrafyası güneye doğru yükselmektedir (Resim: 2). Batı yöndeki analemna duvarında Klasik Döneme kadar giden duvarların olması, tiyatronun oldukça eski olduğunu göstermektedir. Özellikle Augustus Dönemi ve sonrasında yapıda büyük değişiklik ve eklemeler olmuştur.

Kentte, aralarında agoralar, hamamlar, tapınaklar ve kiliselerin de olduğu pek çok antik yapının varlığı yazıtlardan bilinmesine rağmen,  çoğunun  kesin yeri tespit edilememiştir. Antik yapıların yanı sıra, burada 15. yy.a tarihlenen Beylikler Dönemi Türk hamamı bulunmaktadır. Ayrıca köy camisi ve çevresindeki farklı mesleklere ait dükkânların olduğu köy meydanı ve buraya bağlanan sokaklar taş döşemesi ile birlikte, iyi bir şekilde korunmuştur (Resim: 4). Ağalara ve az gelirli kişilere ait 18 ve 20. yy. evleri, kent dokusu içinde rahatlıkla anlaşılabilmektedir.

Stratonikeiakentininçevresindefarklıtiptemezarörnekleribulunmaktadır. Bu nedenle en az iki ayrı yönde büyük nekropolün olduğu düşünülmektedir. Kentin kuzeyindeki nekropol alanı, kuzey şehir kapısının hemen önünden başlamakta ve yolun her iki yanı boyunca kuzeyde Lagina’ya doğru devam etmektedir. Kentin doğusundaki alanda, farklı tiplerde, bazılarında kabartmalı stellerin de olduğu mezar örnekleri tespit edilmiştir. Bu mezarlardan çıkan buluntular ve steller 1977 yılından itibaren sırasıyla Bodrum, Milas ve Muğla Müzelerine götürülmüştür (Resim: 5).  Kentin  güneyinde  Işık  Deresi’nde  ve batısındaki Değirmen Mevkii’nde farklı tiplerde mezarların olduğu bilinmektedir. 

3.1 Kuzey Şehir Kapısı

İki giriş kapısı arasında bulunan yarım yuvarlak havuzun içinde Prof. Dr. Yusuf Boysal döneminde birçok heykel ve portrenin bulunduğu bilinmektedir. Ancak havuzun içindeki anıtsal kapı ve çeşmeye ait mimarî bloklar kaldırılmamıştı (Resim: 6). Bu blokların buluntu yerleri plana işlendikten sonra vinç yardımı ile kaldırılarak havuzun kuzeyine tasnif edildi. Bloklar kaldırıldıktan sonra zemin üzerindeki milli topraklar kazıldığında yer yer bozulmuş, bazı kısımları tamirat görmüş mozaik döşemeye rastlandı (Resim: 7). Mozaik havuzun yarım daire formuna uygun bir şekilde yerleştirilmiş ve kenarı bir çerçeve ile sınırlandırılmıştı. Bu çerçeve haricinde, mozaik üzerinde ayrı olarak geometrik ve bitkisel bezemeler görülmektedir (Resim: 8). Sade bir görünüme sahip mozaikte, açık renk zemin üzerine siyah ve çok az da koyu kırmızı renkler kullanılmıştır. Havuzun iç duvarı yaklaşık 0,10 m. kalınlığında harçla tutturulmuş plâka mermerlerle kaplanmıştır. 0,02 m. kalınlığındaki mermer plâkalar sadece kireç harçla değil, aralıklarla atılan ince demir donatılar kullanılarak sabitlenmiştir.

Bu biçimiyle mozaik döşeme Erken Bizans Dönemi özellikleri göstermektedir. Ayrıca burada yapılan çalışmalarda MS 5 yy. ortalarına tarihlenen portreler bulunmuştur. Çeşmenin Erken Antoninler Dönemine tarihlenen ilk evresiyle ilgili olmayan bu portrelerin su sistemiyle ilgili değişiklikleri  finanse  eden  aileye  ait  olabileceği  düşünülmüştür. Bu yeni düzenlemeler, mozaik döşeme ile birlikte havuzun su sistemindeki değişikliklerin yapıldığı dönemde gerçekleştirilmiş olmalıdır.

Bu sezon Kuzey Cadde, 08SKC01 numaralı yapının güneybatısından güneye doğru açılmaya başlanmıştır. Bu yapının güneybatı köşesinden itibaren caddenin doğusunda yer aldığı için doğu peristasisi olarak adlandırılan sütun dizisine rastlandı. Peristasisin doğusunda ise Bizans Dönemine ait mozaik döşemenin olduğu yapı kalıntıları görülmektedir. Batıda ise 4 tane postamentin dizili olduğu batı peristasisin başlangıcı vardır. Böylelikle iki peristasis arasında kalan 8,70 m. genişliğinde mermer döşeli altında kanalizasyon bulunan cadde anıtsal bir şekilde güneye, kentin merkezine doğru devam etmektedir. Burası kentin giriş kapısından kent merkezine giden ana caddelerden en anıtsalı olmalıdır (Resim: 10). 

Caddenin her iki kenarındaki peristasisler farklı tipte sütun kaideleri, sütun tamburları, Dor ve Korinth sütun başlıkları ile Dor, İon ve Korinth düzenine ait üst yapı elemanlarının karışımından oluşmaktadır. Bunlar Bizans Döneminin toplama taşlardan oluşturulan portik sistemi geleneğini tam olarak  yansıtan örneklerdir. Peristasisin doğu kısmı ise mozaik kaplıdır. Bu alan açılmadığı için mozaiğin portik ile bağlantısının varlığının dışında, işlevi ve büyüklüğü kesinlik kazanmamıştır. 

Doğu peristasisin hem batısında, hem de doğusunda Bizans Dönemine tarihlenen toplam 5 mezarın kazısı yapılmıştır. Mezarların hepsinin kapak seviyesi peristasis üst seviyesindedir. Peristasisin doğu tarafında bulunan iki mezar Bizans Dönemine ait mozaik döşeme kırılarak buraya yerleştirilmiştir (Resim: 11). Bunlar Bizans Dönemi yapıları deprem ile yıkıldıktan sonra,    bir dönem için belirli bir alanın mezarlık olarak kullanılmış olduğunu göstermektedir.

Yapının daha önce açığa çıkarılmış olan kuzey batı köşesinden bakılınca yapının cadde seviyesinden 0,55 m. yukarıda olduğu ve kayrak taşlar kullanılarak yapılmış temel taşları açıkça görülmektedir. Yapı euthynteria seviyesinde 8,21x8,22 m, toikhobat seviyesinde 6,50x6,51 m. ölçülerinde kare, iç kısmı 4,30 m. çapında yuvarlak formdadır. Kuzeydoğu yönde toikhobatın üzerinde  üst  kısmı  kırık  olan  3  adet  orthostat  bloğu  orijinal  yerinde bulunmuştur. Orthostat bloklarının sağlam olan kısımlarının kenarında  0,01 m. genişliğinde bant profili işlidir.

Yapılan çalışmalarda in situ çıkarılan 3 orthostat bloğunun dışında, yapının güneyinde ve batısında 2 orthostat bloğu daha bulunmuştur (08SKC- 05 ve 08SKC-22). Her iki bloğun da yüksekliği 0,81 m. iken uzunlukları farklı ölçülerdedir. Buradaki çalışmalarda yapıyı inşa eden ustaların orthostat bloklarının nereye geleceğini toikobatın üzerindeki anathyrosisin ince yonulu kısmı üzerine işaretlemiş oldukları görülmüştür. Bulunan 2 orthostat bloğu ölçüldüğünde hatasız olarak yapıda geldikleri yerlere yerleştirilmiştir. Çok az orthostat bloğu bulunmuş olsa da, yapının üzerindeki taşçı işaretlerinden yapının orthostat bloklarının uzunlukları çizim üzerinde belirlenebilmektedir. Bu tespitle, yapıya ait olan birçok orthostat bloğu eksik olmasına rağmen, yapıyı çizim ortamında ayağa kaldırırken her bir orthostat bloğunun uzunluğu gerçek ölçülerinde gösterilecektir. Ayrıca orthostat bloğunun üzerine gelen 0,24 m. yüksekliğindeki yatay duvar bloğunun da sadece biri tespit edilerek yerine konulmuştur (08SKC-01). Böylece yapının cephesi podyum toikhobatı ile podyum gövdesinin orthostatı ve üzerine gelen yatay blok seviyesinde kesin olarak belirlenmiştir. Podyum gövdesini tamamlamak için bunun üzerine en az bir taş sırası daha gelmelidir.

Arşitravın iç kısmındaki profilinde Ion kymationu ile inci payetler uyum içinde sıralı yerleştirilmiştir. Mızrak uçları ve yumurta kabuğunun uç kısmı düzenli olarak payetlerin üzerine gelmektedir. Yumurta ile kabuk yüzeyselolarak işlenmiş olsa da iki yumurta arasına gelen mızrak ucu yumurtanın kabuğundan sıyrılmıştır. Benzer biçimde yüzeysel işlenmiş Ion kymationu bezemelerine kentin kutsal alanı olan Lagina’da Augustus Dönemi imar faaliyetleri içinde yoğun olarak rastlanır. Bire bir aynı olmasa da Lagina Hekate Kutsal Alanı’ndaki altarda, naiskoslarda ve yuvarlak planlı yapıda yüzeysel işlenmiş Ion kymationu bezemesi vardır.

Yapının doğusunda arşitravdan başka bir de yuvarlak formda yapılmış korniş bloğu bulunmuştur (08SKC113). Blok yapının giriş seviyesinde geç döneme ait duvar altında devşirme olarak kullanılmıştır. Bloğun bulunuş şekli düşünüldüğünde yapıya ve arşitrava yakın olması, sanki duvarın temelinde düştüğü şekliyle kullanıldığı fikrini doğrulamaktadır. Dış cephesi kare olan yapının içinin yuvarlak şekilde boş olması ve üst yapı bloklarının yapının hemen yanına düşmüş olarak ele geçirilmesi bunların bu yapıya ait olabileceğini desteklemektedir.

Yapının içinde tarih verebilecek tek buluntu olarak 08SKC01-PT01 numarasını verdiğimiz unguentarium ele geçirilmiştir. Unguentariumun bulunduğu seviye, girişi sağlayan mermer eşik taşının  hemen  altında  zemin döşemesinin 0,20 m. üst kısmındadır. Boyun ve ağız kısmı eksik olan unguentarium formuna göre MÖ 2 ve MÖ 1 yy.a tarihlenmektedir. Mimarî bezemelerinin Augustus Dönemi özelliklerini göstermesi yapının tarihi ile ilgili olarak küçük buluntu ve mimarî bezemenin birbirini destekler nitelikte olduğunu ortaya koymaktadır. 

08SKC01 numaralı yapının ne için yapıldığı ya da kullanıldığı hakkında herhangi bir yazıt bulunmamıştır. Yapının bugüne kadar ortaya çıkarılan bölümleri ve kentin içindeki konumu düşünüldüğünde, farklı bir yapı olduğu açıktır. Ancak yapılacak çalışmalardan sonra yapı hakkında kesin fikirler öne sürülebilir. Yapının dış cephesinin mermerden kare bir podyum şeklinde yapılıp iç kısmının kayrak taşından yuvarlak formda düzenli ve kaliteli bir işçilikle örülmüş olması ilgi çekicidir. Bu şekliyle yapının önemli bir işlevi olduğu kesindir. Yapı cadde üzerinde yer almasına rağmen dört tarafta da cadde seviyesinden 0,55 m. yukardadır. Bu da var olan cadde kalıntısıyla farklı dönemlerde yapılmış olduğu fikrini düşündürmektedir. Çünkü hiçbir cephede, bu 0,55 metrelik yüksekliği kapatacak blok izine rastlanmamıştır. Bu da 08SKC01 numaralı yapının caddeden sonra inşa edildiği tezini kesinleştirmektedir. Klâsik ve Hellenistik Dönem sur duvarlarının geçtiği  hat burada bilindiğinden, bu yapının sur duvarı içinde kaldığı kesindir. MS 139 depreminden sonra inşa edildiği bilinen kuzey şehir kapısı ve önündeki meydan düzenlemesinde bu yapıya hiç dokunulmamıştır.

Mimarî özelliklere bakıldığında, arada farklılıklar olsa da genel olarak kare podyum üzerine sütunların taşıdığı yuvarlak üst yapısı olan anıtların varlığı bilinmektedir. Surun içinde ve kent merkezine giden ana caddenin kenarında bulunmasına rağmen, başka anıtların yanı sıra benzer şekilde mezar anıtları da MÖ 1. yy.dan itibaren kent içine inşa edilmeye başlanmıştır. Ayrıca kentle ilgili yapılan daha önceki çalışmalar sırasında yuvarlak sunak bulunmuş ve bu sunağın bir Heroon’un önünde yer almış olması gerektiği söylenmiştir. Bu anıtın yakınında bulunmuş olan bu sunağa göre Heroon’un yeri tespit edilememiş olsa bile, kentte ya da buranın yakınında en azından bir Heroon’un varlığı anlaşılmaktadır. Böylelikle 08SKC01 numaralı yapının bir Heroon olma ihtimali ağırlık kazanmaktadır.

08SKC01 numaralı yapının etrafında kazılar yapılmıştır. Yapının kuzeybatı köşesine dik olarak gelen kuzey-güney yönlü Bizans Dönemine ait duvarın doğu tarafında yapılan çalışmalarda yoğun şekilde dolgu toprakla karşılaşılmıştır. Dolgu toprak içinden seramik parçalarının yanı sıra, çok fazla miktarda demir çivi, kırık tuğla ve çatı kiremidi parçaları bulunmuştur (Resim: 13). Bulunan parçaların yoğunluğu bir ya da birden fazla yapıya ait moloz malzemenin duvarın doğu tarafına doldurulmuş olduğunu göstermektedir. Bu dolgu içindeki en önemli buluntulardan birisi bronz haçlardır (08SKC01-B05–6). Farklı büyüklüklerdeki bu iki Latin Haçı bronz zincirleriyle bulunmuştur. Haçların uzun olan kolunun her iki ucunda bronz zincirlerin bir ya da ikişer halkasının sağlam olarak bulunması burasının Bizans Döneminde farklı işlevlerle kullanıldığını ortaya koymaktadır. Bu haçlar dik olarak uzun kolun her iki uçundaki halkalardan kolay bir şekilde asılıyor olmalıdır.

Eski köy meydanın hemen batısında köy camisi ve hamam yapısına  yakın bir noktada, köyün girişinde bulunan sur duvarları kötü bir görünüm içerisindeydi. Ayrıca sur önüne dökülen toprak nedeniyle, bulunduğu alana yakışmayacak şekilde  bir manzara sergilemekteydi.  Bu alanda temizlik yapılarak yığılmış olan topraklar atıldı. Çalışma sonrasında sur duvarının kentin içine bakan yüzeyi tam olarak açığa çıkarıldı.

En az üç sıra taş örgüsü açığa çıkarılan sur duvarı kabarık yüzeyli kaba yonulu dörtgen ve yamuk taşlardan örülmüştü. Bu duvar örgü tekniği sur duvarının güneybatı köşesindeki Kız Kulesi’nde de görülmektedir. Bu bölgede bu tekniğin en güzel örnekleri Koranza’da Apollon ve Artemis Kutsal Alanı’nda teras duvarında20 ve Lagina Hekate Kutsal Alanı’nda peribolos duvarında görülmektedir. Her iki dinî merkezdeki duvar örgüleri bulunan kitabeler ve arkeolojik buluntulara göre MÖ 4. yy.a tarihlenmiştir.

Böylelikle kentin Seleukos kolonisi MÖ 3. yy. başları olmakla birlikte, bu tarihten önce kentte bir sur duvarının varlığı anlaşılmaktadır. Bu kalıntılar; antik yazarların bildirdiği ve daha önceden varlığı bilinen Hellenistik Dönem öncesine tarihlenen yerleşmeye ait önemli tespitlerdir.