ULUSLARARASI BİLGE TONYUKUK SEMPOZYUMU (24-25 Aralık 2020)
PAMUKKALE ÜNİVERSİTESİ ALTAY TOPLULUKLARI DİL VE KÜLTÜRLERİNİ UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ (ALTAY DİLMER) VE UNESCO TÜRKİYE MİLLİ KOMİSYONU TARAFINDAN GERÇEKLEŞTİRİLDİ
Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Kurumu UNESCO’nun Yönetim Kurulu’nca 2020-2021 dönemi Anma ve Kutlama Yıl Dönümleri için 3-17 Nisan 2019’da gerçekleştirilen 206. ve 9-23 Ekim 2019 tarihlerinde görüşülen 207. oturumunda 2020 yılı için ülkemizin önerisi Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Moğolistan ve Özbekistan’ın desteğiyle Bilge Tonyukuk Abidesinin Dikilişinin 1300. Yıl Dönümü’nün kutlanmasına karar verilmişti.
PAÜ ALTAY DİLMER, 24-25 Aralık 2020 tarihlerinde Bilge Tonyukuk Anıtı’nın dikilişinin 1300. Yıl dönümü adına UNESCO Türkiye Milli Komisyonu’nun da katkılarıyla “Uluslararası Bilge Tonyukuk Sempozyumu” gerçekleştirdi.
Merkez tarafından yürütülen sempozyumda, iki gün boyunca toplam 24 Aralık’ta beş, 25 Aralık’ta beş olmak üzere on oturum yapıldı. Oturumlara katılan kırk bilim adamı tarafından toplam otuz yedi bildiri sunuldu.
Salgın sürecinin olumsuz etkilerinden dolayı interaktif olarak gerçekleştirilen sempozyum boyunca tüm oturumlar, Microsoft Teams programı aracılığıyla çevrim içi olarak sürdürüldü.
“Köktürk Açılış Oturumu” ile başlayan sempozyumda, açılış konuşmalarını PAÜ ALTAY DİLMER adına Merkez Müdür Yardımcısı Prof. Dr. Mehmet Vefa NALBANT ve Pamukkale Üniversitesi adına Rektör Vekili Prof. Dr. Ahmet KUTLUHAN yaptılar. Ardından yapılan ‘Açılış Oturumu’na TDK Eski Yürütme Kurulu Üyesi Prof. Dr. Osman Fikri SERTKAYA, TDK Yazıt Bilimi ve Uygulama Kolu Başkanı Prof. Dr. Cengiz ALYILMAZ, Avrasya Yazarlar Birliği Başkanı Dr. Öğrt. Üyesi Yakup ÖMEROĞLU, UNESCO Türkiye Millî Komisyonu Başkanı Prof. Dr. Öcal OĞUZ ve Kazakistan Türkiye Büyükelçisi Abzal SAPARBEKULI konuşmalarıyla katıldılar. Köktürk açılış oturumunun ardından Prof. Dr. Mırzatay JOLDASBEKOV’un “Ulu Bozkır Edebiyatı Orhun Abideleri” adlı eserinin “Tusavkeser’i” hem TÜRKSOY’da Büyükelçi Abzal SAPARBEKULI ile Yakup ÖMEROĞLU tarafından hem de Üniversitemiz ALTAY DİLMER Müdürü Prof. Dr. Nergis BİRAY tarafından kesildi.
Köktürk Açılış Oturumu’nun ardından “Tonyukuk Oturumu” olarak adlandırılan 24 Aralık’ın ikinci oturumu, Prof. Dr. Mehmet Vefa NALBANT başkanlığında yapıldı. Prof. Dr. Şaban DOĞAN “Moğolistan’ın Övör Khavtsal Vadisindeki Dört Numaralı Uygur Kurganı Hakkında Notlar”, Prof. Dr. Ercan ALKAYA “Dede Korkut Kitabı’ndan Tarama Sözlüğüne Alınan Tek Veriler Üzerine” ve Prof. Dr. Ali AKAR “Bir Edebî Metin Olarak Tonyukuk Yazıtı” konulu bildirilerini sundular.
“Kültegin Oturumu” olarak adlandırılan 24 Aralık’ın üçüncü oturumu, Prof. Dr. Ercan ALKAYA başkanlığında gerçekleştirildi. Prof. Dr. Ferruh AĞCA “Köktürk Yazıtları’nda Başlıg X Tizlig Metaforu”, Dr. Napil BAZYLKHAN “Tonyukuk Yazıtı ve Külliyesi’nin Türk Etno-Kültüründeki Özellikleri”, Prof. Dr. Bülent GÜL “Halha Jirum’a Göre Eski Moğol Hukuku” ve Prof. Dr. Faruk GÖKÇE “Tonyukuk Yazıtı’ndaki Etnonimlerin Edimbilimsel Değerleri Üzerine” konulu bildirilerini sundular.
“Bilge Kağan Oturumu” olarak adlandırılan 24 Aralık’ın dördüncü oturumu, Prof. Dr. Bilge ÖZKAN NALBANT başkanlığında gerçekleştirildi. Prof. Dr. Ayşe İLKER “Türkiye Türkçesi Ağızları ve Altay Türkçesinde “Ortan/Orton” Kelimesi Üzerine”, Prof. Dr. M. Fatih KİRİŞÇİOĞLU “Tonyukuk Anıtı’ndan Saha Türkçesine”, Prof. Dr. Talip YILDIRIM ve Uzm. Murat TIKIR “Eski Türkçede Askerlikle İlgili Adlar” ve Prof. Dr. Abdullah KÖK “Bilge Tonyukuk Bengü Taşlar(ı’n)da Bize Ne Anlatır?” konulu bildirilerini sundular.
24 Aralık’ın beşinci ve son oturumu “Moyınçor Oturumu” Prof. Dr. M.Fatih KİRİŞÇİOĞLU tarafından yapıldı. Prof. Dr. Timur KOCAOĞLU “Bilge Kağan Yazıtı’nda Kapalı é Okunup Yazılması Gerekli Sözcükler”, Prof. Dr. Bilge ÖZKAN NALBANT ve Dr. Mustafa AĞCA “Tarihî Metinlerde Birbirinden Uzak Düşmüş Eşdizimliler ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te Eşdizimsel Rekonstrüksiyon”, Doç. Dr. Erkin EMET “Demir Parmaklıklar Ardındaki Türkoloji” ve Prof. Dr. Bülent BAYRAM “Çuvaş Cumhuriyeti Devlet Sembollerinde Mitolojinin Yeniden Dirilişi” konulu bildirilerini sundular.
“Küli Çor Oturumu” olarak adlandırılan 25 Aralık’ın birinci oturumu, Prof. Dr. Ayşe İLKER başkanlığında yapıldı. Prof. Dr. Osman MERT “Bilge Tonyukuk Anıt Mezar Kompleksi’nin ve Çevresindeki Mezarların Fiziki Durumu”, Prof. Dr. Mehmet Vefa NALBANT ve Dr. Mustafa AĞCA “Kara (Kamag) Bodun İfadesinin Eşdizimlilik Bakımından Bağlam Analizi ve Metinlerarasılığı”, Dr. Öğrt. Üyesi Mihriban AYDIN “Tonyukuk’un Adı ile İlgili Çin Halk Cumhuriyeti’nde Yapılmış Çalışmalardaki Görüşler Üzerine Notlar” ve Dr. Assem KASSYMOVA “Kazak ve Tuva Türkçesi Yer Adı Bilimi Üzerine Tarihi-Lenguistik Bir Değerlendirme (Karşılaştırmalı İnceleme)” konulu bildirilerini sundular.
“Yollug Tegin Oturumu” olarak adlandırılan 25 Aralık’ın ikinci oturumu, Prof. Dr. Nergis BİRAY başkanlığında yönetildi. Prof. Dr. Sartkoja KARJAUBAY “Bilge Tonyukuk”, Prof. Dr. Shynar SEİTOVA “Шығыс Қазақстан Облысы Жер-Су Атауларының Лексика-Семантикалық Ерекшелігі”, Doç. Dr. Arafat MAMYRBEKOV “Татар Диаспорасының Семей Қаласының Дамуына Қосқан Үлесі: Тарихи Тұрғыдан Талдау”, Dr. Öğrt. Üyesi Ainur MAYEMEROVA “Bilge Tonyukuk Kitabı 1300. Yılında” ve Dr. Syrym YESSEN “Efsane Gerçeğin Bir Yankısıdır” konulu bildirilerini sundular.
“Bumin Kağan Oturumu” olarak adlandırılan 25 Aralık’ın üçüncü oturumu, Prof. Dr. Abdullah KÖK başkanlığında yürütüldü. Doç. Dr. Elçin İBRAHİMOV “İranʼdaki Türk Toplulukları: Günümüzde Halaçlar ve Halaç Türkçesi”, Doç. Dr. Sinan GÜZEL “Çuvaş Türkçesinde ‘Sahtelik’ Kipliği”, Doç. Dr. Süleyman Kaan YALÇIN “Derleme Sözlüğü’nde Yer Alan Mekân Adlarının Sözvarlığı Açısından Taşıdığı Arkaik İzler”, Doç. Dr. Mustafa BEYAZIT “Kale-i Tavas Mezar Taşları’nda Orta Asya Türk Kültürü’nün Yansımaları” ve Dr. Öğrt. Üyesi Zhazira OTYZBAY “Orhun Yazıtları ve Kazak Destanları Metinlerinin Üslubu Üzerine” konulu bildirilerini sundular.
“İlteriş Kağan Oturumu” olarak adlandırılan 25 Aralık’ın dördüncü oturumu, Prof. Dr. Talip YILDIRIM başkanlığında gerçekleştirildi. Prof. Dr. Nergis BİRAY “Kazak Türkçesinde ‘Ekeş’”, Dr. Öğrt. Üyesi Esra Gül KESKİN “Kazak Türkçesindeki Şartlı Birleşik Cümlelerin Türkiye Türkçesine Aktarılması”, Dr. Öğrt. Üyesi Ezgi DEMİREL “Atebetü’l-Hakayık’ta Mısra Başı Paralelizmi” ve Dr. Öğrt. Üyesi Sema EYNEL “Yeni Uygur Türkçesinde Yapı Bakımından Ünlemler” konulu bildirilerini sundular.
Bütün oturumların ardından on beşer dakikalık tartışma bölümleri soru cevap şeklinde gerçekleştirildi.
Orhun Yenisey Oturumundan önce TRT AVAZ’dan sempozyum kuruluna gönderilen “Tonyukuk” filminden kısa bir kesit katılımcılara izletildi.
25 Aralık’taki “Orhun Yenisey” kapanış oturum Prof. Dr. Nergis BİRAY başkanlığında yapıldı. Bildirilerde öne çıkan konu, Tonyukuk ve Tonyukuk abidesinin söz varlığı, abidedeki bazı ibarelerin yeniden farklı bakış açılarıyla değerlendirilmesi, metinlerin çok yönlülüğü, üslubu, Tonyukuk külliyesi, külliyenin Türk etno-kültüründeki yeri, Tonyukuk yazıtındaki etnonimlerin edimbilimsel olarak değerlendirilmesi, bugünkü Türk lehçeleri ile Tonyukuk abidesi arasında söz varlığı ile ilgili karşılaştırmalar, yazıtlardaki kelimelerin okunmasındaki ses değerleri, bilge Tonyukuk mezar kompleksi gibi 1300 yıl öncesinden bugüne bize edebi bir üslupla seslenen, devlet olma yolundaki çabaları ve kendi faaliyetlerini anlatan, devlet yönetimine bilge bir vezir olarak damgasını vuran bilge bir Türk devlet adamının anılması ve bugün onun abidesi ve abidelerin kompleksi hakkında neler yapılması gerektiği konusundaki fikir alışverişi oldu.
Esaret altındaki bütün Türklerin tekrar bağımsızlığını kazanması yolundaki planlayıcılığı konusunda bilge Tonyukuk’tan bahsederken bugün Çin’in baskısı altında inleyen Uygur Türkleri ve akıbeti hakkında bilgi alınamayan 150 Uygur Türkünü anlatan bildiriyi dinlemek, yine başka bir Türk coğrafyasındaki Çuvaşların milli kimliklerinin tehlikede olduğu bilgisiyle karşılaşmak, Kırım ve Kazan Tatarları gibi Türk boylarında da aynı uygulamaların olduğunu ve ana dilleri olan Türkçenin öğretiminde yasaklamaların uygulandığını tekrar tekrar duymak Türk dünyası ve problemleri üzerinde daha çok çalışmamız, çözüm üretmemiz, bu büyük bilge devlet adamının izlediği yolu öğrenmemiz gerektiği konusunda bizleri bir kez daha uyardı. Kanayan yaralarımızı sağaltmamızın yolu yine ebedi taşlara, ebedi eserlere yol gösterici sözlerini kazıyan bilgelerimizde.
Uluslararası Türk Akademisi ve diğer kuruluşlarımızla Orta Asya’daki Türk dünyasının diğer kuruluşlarının iş birliği çerçevesinde yapılan kazılar, kazılar sonrasındaki ilmi çalışmalardan edinilen bilgiler, bengü taşlardaki gibi Türk kimliğinin ve kültürünün ortak kodlarının varlığının bugüne kadar sürdüğünü bizlere gösterdi.
Ancak ne yazık ki bazı tedbirlerin alınmaması durumunda gittikçe kötüleştiği bilim adamlarımızca gözlemlenen Bilge Tonyukuk anıt mezar kompleksi ve abidelerin tamamının Türklük coğrafyasındaki bütün Türklerin değeri olduğu görüşünden hareketle atalarımızın mirası olan envanterin korunması konusunda biz bilim adamlarının ve özellikle de yetkililerimizin üzerine düşeni yapması gerektiği önemle vurgulandı. Bu alandaki çalışmalarımızın artarak devam etmesi gerektiğini bir kez daha anladık. Bu alandaki çalışmalarımızın artarak devam etmesi gerektiğini bir kez daha anladık.
Türk dünyasının ve Türk lehçelerinin farklı alanları ve konularında da bildiriler sunuldu ve Türkçenin tarihi dönemleriyle ilgili olduğu kadar günümüzdeki lehçeleriyle ilgili farklı konularda da bildiriler dinledik. Prof. Dr. M. Fatih KİRİŞÇİOĞLU, Prof. Dr. Shynar SEİTOVA, Prof. Dr. Ali AKAR, Prof. Dr. Abdullah KÖK, Prof. Dr. Ercan ALKAYA ve Doç. Dr. Elçin İBRAHİMOV’un katılımıyla sempozyum genel hatlarıyla değerlendirilerek alanla ilgili yapılabilecek çalışmalar üzerinde fikir alışverişinde bulunuldu.
PAÜ ALTAY DİLMER’in yeni çalışmalarda bir araya gelme dilekleriyle sempozyuma son verildi.