TC. Pamukkale Üniversitesi Tıp Fakültesi
Deri ve Zührevi Hastalıklar Anabilim Dalı

 

REKÜRREN AFTÖZ STOMATIT HASTA BILGILENDIRME REHBERI

Bu metin tıbbi tavsiye yerine geçmez; tanı ve tedavi için mutlaka bir dermatoloji uzmanına başvurunuz.

1. Hastalığın Kısa Tanımı

Tekrarlayan aftöz stomatit (RAS), ağız içinde (dudaklar, yanaklar, dil veya damakta) tekrarlayan, ağrılı, bulaşıcı olmayan ülserlerle (yaralarla) karakterize yaygın bir ağız mukozası hastalığıdır. Genellikle etrafı kırmızı bir hale ile çevrili, ortası sarı veya gri renkte, sığ yaralar şeklinde görülür. Toplumun yaklaşık %5 ila %25'ini etkileyen bu durum, yaşam kalitesini düşürerek yemek yemeyi, konuşmayı ve yutkunmayı zorlaştırabilir.

2. Bu Hastalık Neden Olur?

Hastalığın kesin nedeni tam olarak bilinmemektedir (idiyopatik), ancak bağışıklık sisteminin bir tepkisi olarak geliştiği düşünülmektedir. Genetik yatkınlığı olan kişilerde çeşitli çevresel faktörler hastalığı tetikleyebilir. Bilinen tetikleyiciler ve risk faktörleri şunlardır:

  1. Genetik Faktörler: Ailede aft öyküsü olması riski artırır.
  2. Beslenme Eksiklikleri: Demir, folik asit, çinko veya B12 vitamini eksikliği.
  3. Travma: Yanlışlıkla yanağı ısırma, sert yiyecekler, diş fırçalama sırasındaki darbeler gibi mukozal yaralanmalar.
  4. Psikolojik Faktörler: Stres, anksiyete ve depresyon.
  5. Sistemik Hastalıklar: Behçet hastalığı, İnflamatuar Bağırsak Hastalığı, Çölyak hastalığı gibi durumlar aftlara neden olabilir.
  6. Alerjiler: Bazı gıdalara veya ilaçlara karşı gelişen alerjik reaksiyonlar.
  7. Sigaranın Bırakılması: İlginç bir şekilde, sigarayı bırakmak bazı kişilerde aft çıkışını tetikleyebilir.

3. Belirtiler ve Bulgular

Aftlar genellikle üç klinik tipe ayrılır:

  1. Minör Aftlar: En sık görülen tiptir (%80). Çapları 1 cm'den küçüktür (genellikle 8-10 mm). Genellikle dudak ve yanak içinde görülür, iz bırakmadan 7-14 gün içinde iyileşir.
  2. Majör Aftlar: Daha az görülür (%10-15). Çapları 1 cm'den büyüktür ve daha derindir. Dudaklar, yumuşak damak ve boğazda görülebilir. İyileşmesi 6 hafta veya daha uzun sürebilir ve sıklıkla iz (skar) bırakır.
  3. Herpetiform Aftlar: Çok sayıda (bazen 100'e kadar), toplu iğne başı büyüklüğünde (2-3 mm) küçük yaralar kümeler halinde çıkar. Daha çok kadınlarda ve ileri yaşta görülür.

Acil değerlendirme gerektirebilecek durumlar:

  1. Yemek yemeyi ve sıvı alımını engelleyecek kadar şiddetli ağrı ve kilo kaybı.
  2. Ağız yaralarına eşlik eden cinsel organ yaraları, göz iltihabı veya eklem ağrıları (Behçet hastalığı şüphesini doğurur).

4. Bulaşıcı mı? Başkalarına Geçer mi?

Hayır, tekrarlayan aftlar (RAS) bulaşıcı değildir. Uçuk virüsünden farklıdır; kişiden kişiye öpüşme, bardak paylaşımı veya temas yoluyla geçmez. Enfeksiyöz olmayan bir durumdur.

5. Kimlerde Daha Sık Görülür?

  1. Yaş: Genellikle genç yetişkinlerde (20-40 yaş arası) başlar, ancak çocuklarda da görülebilir. Bazı çalışmalar 25-35 yaş aralığında yoğunlaştığını göstermektedir.
  2. Cinsiyet: Bazı çalışmalarda kadın ve erkeklerde eşit oranda görüldüğü belirtilse de, özellikle herpetiform tipin ve hematinik (demir, vitamin) eksikliklerine bağlı aftların kadınlarda daha sık görüldüğü bildirilmiştir.

6. Tanı Nasıl Konur?

Tanı genellikle hastanın öyküsü ve klinik muayene ile konur.

  1. Klinik Muayene: Hekim, yaranın görünümüne, sayısına ve yerleşimine bakarak tanı koyar.
  2. Dışlama Tanısı: Biyopsi genellikle gerekmez; ancak yara iyileşmiyorsa veya atipik görünüyorsa diğer hastalıkları (kanser, pemfigus vb.) ekarte etmek için biyopsi yapılabilir.
  3. Kan Testleri: Altta yatan vitamin eksikliklerini (B12, folat, demir) veya sistemik hastalıkları araştırmak için kan sayımı istenebilir.

7. Tedavi Seçenekleri

Tedavinin temel amacı ağrıyı azaltmak, iyileşmeyi hızlandırmak ve tekrarı önlemektir.

  1. Topikal Tedaviler (Krem/Jel/Gargara):
    1. Kortikosteroidler (Triamsinolon asetonid, Klobetasol): En sık kullanılan tedavidir. İltihabı baskılayarak ağrıyı azaltır ve iyileşme süresini kısaltır. Uzun süreli kullanımda mantar enfeksiyonuna (pamukçuk) neden olabilir.
    2. Amlexanox (%5 Oral Pat): İltihap önleyici ve anti-alerjik özelliği ile iyileşmeyi hızlandırır ve ağrıyı azaltır.
    3. Takrolimus (%0.1): Bağışıklık sistemini düzenleyen bu ilaç, topikal steroidlere alternatif olarak etkili bir iyileşme sağlayabilir.
    4. Analjezik ve Antiseptik Jeller: Lidokain, kolin salisilat gibi maddeler içeren jeller geçici ağrı kesici etki sağlar.
    5. Hyaluronik Asit: Yara iyileşmesini desteklemek ve ağrıyı azaltmak için topikal olarak kullanılabilir.
  2. Ağızdan İlaçlar (Sistemik Tedavi):
    1. Rebamipide: Mukoza koruyucu etkisiyle iyileşmeyi hızlandırdığı gösterilmiştir.
    2. Sistemik Kortikosteroidler: Sadece çok şiddetli veya majör aft vakalarında kısa süreli olarak kullanılır.
    3. Vitamin Takviyeleri: Eksiklik tespit edilirse B12 vitamini, folat veya demir takviyesi yapılır.
    4. Diğer İlaçlar: Şiddetli ve dirençli vakalarda (örneğin Behçet hastalığı ilişkili) kolşisin, azatioprin veya talidomid gibi ilaçlar kullanılabilir.
  3. Lazer ve Prosedürler:
    1. Lazer tedavisi (Nd:YAG, CO2 vb.) ağrıyı hemen azaltmak ve iyileşmeyi hızlandırmak için kullanılabilir.

8. Günlük Yaşam Önerileri

  1. Ağız Hijyeni: Yumuşak uçlu diş fırçası kullanarak travmadan kaçının. Diş macununuzun "sodyum lauril sülfat" (SLS) içermeyen, tahriş etmeyen bir ürün olduğundan emin olun.
  2. Beslenme: Sert, baharatlı, asitli ve çok sıcak yiyeceklerden kaçının, çünkü bunlar ağrıyı artırabilir.
  3. Ağrı Yönetimi: Yemeklerden önce anestezik jeller kullanmak beslenmeyi kolaylaştırabilir.

9. Korunma ve Alevlenmeyi Önleme

  1. Tetikleyicilerden Kaçınma: Stres, yorgunluk ve travma (yanak ısırma vb.) gibi tetikleyicileri en aza indirmeye çalışın.
  2. Beslenme Destekleri: Vitamin eksiklikleriniz varsa doktorunuzun önerdiği takviyeleri düzenli kullanın.
  3. Düzenli Takip: Behçet hastalığı gibi sistemik bir durumunuz varsa, hastalığın alevlenmesini önlemek için kolşisin gibi koruyucu ilaçları düzenli kullanmanız gerekebilir.

10. Sık Sorulan Sorular

Soru 1: Aftlar tamamen iyileşir mi?
Cevap: Mevcut aftlar genellikle 7-14 gün içinde kendiliğinden iyileşir. Ancak hastalık "tekrarlayıcı" (rekürren) karakterde olduğu için, atakların yeniden gelmesi muhtemeldir; kesin ve kalıcı bir "kür" tedavisi yoktur, amaç belirtileri yönetmektir.

Soru 2: Aftlar iz bırakır mı?
Cevap: En sık görülen "minör" aftlar iz bırakmadan iyileşir. Ancak 1 cm'den büyük ve derin olan "majör" aftlar iyileştikten sonra iz (skar) bırakabilir.

Soru 3: Aft bulaşıcı mıdır?
Cevap: Hayır, aftlar bulaşıcı değildir. Uçuk (herpes) virüsü ile karıştırılmamalıdır; öpüşmekle veya eşya paylaşımıyla bulaşmaz.

Soru 4: Hangi doktora gitmeliyim?
Cevap: Dermatoloji (Cildiye), Hastalıkları uzmanlarına başvurabilirsiniz.

Soru 5: Kanserleşir mi?
Cevap: Basit aftlar kansere dönüşmez. Ancak 2-3 haftadan uzun süredir iyileşmeyen, sertleşmiş veya görünümü değişen yaralar mutlaka biyopsi ile değerlendirilmelidir, çünkü ağız kanseri aft benzeri görünebilir.

Soru 6: Behçet hastası mıyım?
Cevap: Sadece ağızda aft olması Behçet hastası olduğunuzu göstermez. Behçet hastalığında ağız aftlarına ek olarak genital ülserler, göz iltihabı ve deri lezyonları gibi başka belirtiler de aranır.

Soru 7: Sigara içmek aftları engeller mi?
Cevap: Sigara içmenin ağız mukozasında kalınlaşma yaparak aftları azalttığına dair gözlemler vardır; hatta sigarayı bırakmak geçici olarak aft çıkışını artırabilir. Ancak sigaranın genel sağlık üzerindeki ciddi zararları nedeniyle, aft tedavisi için sigara önerilmez.

Soru 8: Diş macunum aft yapar mı?
Cevap: Bazı diş macunlarında bulunan köpürtücü madde "sodyum lauril sülfat" (SLS), hassas kişilerde aft oluşumunu tetikleyebilir. SLS içermeyen macunlar denenebilir.

11. Ne Zaman Doktora Başvurmalıyım?

a)     Aftınız 3 haftadan uzun süredir iyileşmediyse.

b)     Ağrınız yemek yemenizi ve su içmenizi engelleyecek kadar şiddetliyse ve kilo kaybına yol açıyorsa.

c)     Ağızdaki yaralara cinsel bölge yaraları, göz kızarıklığı/bulanıklığı veya eklem şişliği eşlik ediyorsa.

d)     Yaralar alışılmadık derecede büyükse veya ateş eşlik ediyorsa.

12. Doktor Randevusunda Sorulabilecek Sorular

  1. Aftlarımın altında yatan bir vitamin eksikliği veya başka bir hastalık olabilir mi?
  2. Hangi kan testlerini yaptırmalıyım?
  3. Ağrıyı kesmek için hangi gargarayı veya jeli önerirsiniz?
  4. Kullandığım kortizonlu kremlerin yan etkisi olur mu?
  5. Behçet hastalığı açısından risk altında mıyım?

 

Hazırlayan: Prof. Dr. Ahmet Metin