TC. Pamukkale Üniversitesi Tıp Fakültesi
Deri ve Zührevi Hastalıklar Anabilim Dalı
SKUAMÖZ (YASSI) HÜCRELI KANSER HASTA BILGILENDIRME REHBERİ
Bu bilgilendirme metni, cildin en sık görülen ikinci kanser türü olan Skuamöz Hücreli Kanseri (SHK) tanımanız, nedenlerini anlamanız, risk faktörlerini öğrenmeniz ve tedavi seçenekleri hakkında bilgi sahibi olmanız amacıyla hazırlanmıştır. Tıbbi tavsiye yerine geçmez; tanı ve tedavi için mutlaka bir dermatoloji uzmanına başvurunuz.
1. Hastalığın Kısa Tanımı
Skuamöz hücreli kanser (SHK), cildin en dış tabakasını oluşturan keratinosit adı verilen hücrelerin kontrolsüz çoğalması sonucu ortaya çıkan bir cilt kanseri türüdür. Genellikle güneş gören bölgelerde ortaya çıkar. Bazal hücreli kansere göre daha hızlı büyüme eğilimindedir ve tedavi edilmezse lenf düğümlerine veya diğer organlara yayılma (metastaz yapma) riski taşır, ancak erken teşhis edildiğinde tedavi başarısı oldukça yüksektir.
2. Bu Hastalık Neden Olur?
SHK gelişimi, genetik faktörler ve çevresel etkilerin birleşimiyle oluşur. En temel neden, cilt hücrelerinin DNA'sında hasar oluşmasıdır:
a) Ultraviyole (UV) Radyasyonu: Güneş ışığına kümülatif (yaşam boyu toplam) maruziyet en önemli nedendir. Ayrıca solaryum kullanımı da riski artırır.
b) Öncü Lezyonlar: Çoğu SHK, "Aktinik Keratoz" adı verilen ve güneş hasarı sonucu oluşan kabuklu, pürüzlü lezyonlardan (prekanseröz) veya "Bowen Hastalığı" denilen yerinde (in situ) kanserlerden gelişir.
c) Bağışıklık Sisteminin Baskılanması: Organ nakli yapılmış hastalar, HIV taşıyıcıları veya kronik lenfositik lösemi (KLL) hastalarında bağışıklık sistemi kanserli hücreleri temizleyemediği için risk belirgin şekilde artar.
d) Diğer Faktörler: Kronik yaralar, yanık izleri, arsenik maruziyeti ve bazı insan papilloma virüsü (HPV) türleri de hastalığın gelişiminde rol oynayabilir.
3. Belirtiler ve Bulgular
SHK vücudun herhangi bir yerinde görülebilir ancak en sık yüz, kulaklar, dudaklar, kafa derisi, boyun ve ellerin üst kısmında görülür.
Sık Görülen Belirtiler:
a) İyileşmeyen Yara: Kabuklanan, kanayan ve uzun süre iyileşmeyen yaralar.
b) Kabarık Kırmızı Nodül: Sert, kırmızımsı, üzerinde kabuk veya ülser (yara) bulunan şişlikler.
c) Pullu Kırmızı Yamalar: Düzensiz sınırlı, pullu, kırmızı ve sertleşmiş deri alanları.
d) Hassasiyet: Lezyon üzerinde ağrı veya hassasiyet hissedilebilir.
Daha Az Görülen Belirtiler:
a) Kutanöz Boynuz: Deriden dışarı doğru uzanan, sert, boynuz benzeri yapılar.
b) Siğil Benzeri Oluşumlar: Karnabahar görünümünde büyüyen kitleler (verrüköz karsinom).
4. Bulaşıcı mı? Başkalarına Geçer mi?
Hayır, Skuamöz hücreli kanser bulaşıcı değildir. Kişiden kişiye temasla geçmez. Ancak, risk faktörlerinden biri olan HPV virüsü bulaşıcıdır ve bu virüs bazı SHK türlerine zemin hazırlayabilir.
5. Kimlerde Daha Sık Görülür?
a) Yaş: Genellikle 50 yaş ve üzerinde görülür, yaşla birlikte risk artar.
b) Cinsiyet: Erkeklerde kadınlara oranla daha sık görülür.
c) Cilt Tipi: Açık tenli, renkli gözlü, kızıl veya sarı saçlı, güneşte kolay yanan ve zor bronzlaşan kişilerde (Fitzpatrick tip I ve II) risk çok daha yüksektir.
d) Organ Nakli Hastaları: Bağışıklık baskılayıcı ilaç kullanan organ nakli hastalarında, genel popülasyona göre 65 ila 250 kat daha fazla görülme riski vardır.
6. Tanı Nasıl Konur?
Tanı genellikle dermatolog tarafından yapılan muayene ve biyopsi ile konur.
a) Fizik Muayene: Doktorunuz lezyonu ve çevresindeki deriyi inceler, lenf düğümlerini kontrol eder.
b) Dermoskop: Deriyi büyüterek gösteren bu cihazla, SHK'ye özgü damar yapıları (glomerüler veya noktasal damarlar), beyaz halkalar ve keratin kütleleri incelenir.
c) Biyopsi: Kesin tanı için lezyondan parça alınması (tıraşlama veya punch biyopsisi) şarttır.
d) Görüntüleme: Yüksek riskli, derin veya yayılma şüphesi olan tümörlerde ultrason, BT (Bilgisayarlı Tomografi) veya MRI (Manyetik Rezonans Görüntüleme) istenebilir.
7. Tedavi Seçenekleri
Tedavi tümörün boyutuna, yerine, tipine ve hastanın durumuna göre planlanır.
Cerrahi Yöntemler
a) Standart Cerrahi Eksizyon: Tümörün etrafından bir miktar sağlam doku ile birlikte çıkarılmasıdır. Düşük riskli tümörlerde %95'in üzerinde başarı sağlar.
b) Mohs Mikrografik Cerrahisi: Yüz, kulak, dudak gibi hassas bölgelerde veya nüks etmiş tümörlerde tercih edilir. Tümörün tamamının çıkarıldığından emin olunurken sağlam doku korunur. En yüksek kür oranına (%99'a varan) sahiptir.
c) Küretaj ve Elektrodesikasyon (Kazıma ve Yakma): Küçük, düşük riskli ve yüzeysel tümörlerde uygulanabilir.
Cerrahi Olmayan Yöntemler
a) Kriyoterapi (Dondurma): Yüzeysel ve düşük riskli lezyonlarda sıvı nitrojen ile dondurma işlemi yapılabilir ancak cerrahiye göre nüks riski daha yüksek olabilir.
b) Radyoterapi (Işın Tedavisi): Cerrahiye uygun olmayan hastalarda veya cerrahi sonrası nüks riskini azaltmak için yardımcı tedavi olarak kullanılabilir.
c) Topikal Tedaviler: 5-Florouracil (5-FU) veya İmiquimod kremler, sadece çok yüzeysel (in situ) kanserlerde (Bowen hastalığı) bir seçenek olabilir.
İleri Evre Hastalık İçin İlaçlar
a) İmmünoterapi: Cerrahi veya radyoterapi ile tedavi edilemeyen ileri evre veya metastatik SHK hastalarında PD-1 inhibitörleri (Cemiplimab, Pembrolizumab) kullanılabilir. Bu ilaçlar bağışıklık sistemini kanserle savaşması için aktive eder.
b) Hedefe Yönelik Tedaviler: EGFR inhibitörleri (Cetuximab) gibi ilaçlar, bazı ileri evre vakalarda kullanılabilir.
8. Günlük Yaşam Önerileri
a) Güneşten Korunma: Güneşin dik geldiği saatlerde (10:00-14:00) dışarı çıkmaktan kaçının.
b) Koruyucu Giyim: Geniş kenarlı şapka, güneş gözlüğü ve uzun kollu giysiler kullanın.
c) Güneş Kremi: Dışarı çıkarken en az 30 faktörlü, geniş spektrumlu güneş kremi kullanın ve 2 saatte bir yenileyin.
d) Kendi Kendine Muayene: Ayda bir kez cildinizi ayna karşısında kontrol edin. İyileşmeyen veya değişen lezyonları not edin.
9. Korunma ve Alevlenmeyi Önleme
a) Öncü Lezyonların Tedavisi: Aktinik keratoz gibi öncü lezyonların (ciltte pürüzlü, kırmızı lekeler) erken tedavisi, SHK gelişimini engelleyebilir.
b) Kimyasal Profilaksi (Yüksek Riskli Hastalar İçin): Organ nakli yapılmış veya çok sayıda cilt kanseri geçiren hastalarda, doktor kontrolünde asitretin (A vitamini türevi) veya nikotinamid (B3 vitamini) kullanımı yeni kanser gelişimini azaltabilir.
c) Sigaradan Uzak Durma: Sigara kullanımı, özellikle dudak ve ağız içi SHK riskini artırabilir.
10. Sık Sorulan Sorular
Soru 1: Bu kanser türü ölümcül müdür?
Cevap: Erken evrede yakalandığında SHK tamamen tedavi edilebilir ve ölümcül değildir. Ancak tedavi edilmezse veya geç kalınırsa lenf bezlerine ve iç organlara yayılarak hayati tehlike oluşturabilir. İleri evre SHK'nin ölüm oranı, Bazal Hücreli Kansere göre daha yüksektir.
Soru 2: Tedavi sonrası tekrarlar mı?
Cevap: Evet, tekrar etme riski vardır. Özellikle yüz, kulak gibi bölgelerde, 2 cm'den büyük tümörlerde veya bağışıklığı baskılanmış kişilerde nüks riski daha yüksektir. İlk 2-3 yıl takip çok önemlidir.
Soru 3: Skuamöz hücreli kanser ile Bazal hücreli kanser arasındaki fark nedir?
Cevap: Her ikisi de cilt kanseridir ancak SHK daha hızlı büyüme eğilimindedir ve vücuda yayılma (metastaz) riski Bazal Hücreli Kansere (BCC) göre daha yüksektir. BCC daha çok olduğu yerde tahribat yapar.
Soru 4: Organ nakli oldum, neden risk altındayım?
Cevap: Organ reddini önlemek için kullanılan bağışıklık baskılayıcı ilaçlar, vücudun kanserli hücreleri tanımasını ve yok etmesini zorlaştırır. Bu nedenle organ nakli hastalarında SHK riski normalden 65-250 kat daha fazladır.
Soru 5: Bowen hastalığı nedir?
Cevap: Bowen hastalığı, SHK'nin en yüzeysel halidir (in situ). Kanser hücreleri sadece cildin en üst tabakasındadır ve henüz derinlere inmemiştir. Tedavi edilmezse invaziv (yayılan) SHK'ye dönüşebilir.
Soru 6: Yaralarımın kabuk bağlaması kanser belirtisi olabilir mi?
Cevap: Evet, bir yara travma olmaksızın oluşuyor, kabuk bağlıyor, düşüyor ve tekrar kabuklanarak bir türlü iyileşmiyorsa bu SHK veya öncüsü olan aktinik keratoz belirtisi olabilir.
Soru 7: Biyopsi kanserin yayılmasına neden olur mu?
Cevap: Hayır, biyopsi kanserin yayılmasına neden olmaz. Aksine, doğru tanıyı koymak ve uygun tedaviyi planlamak için en güvenli ve gerekli adımdır.
Soru 8: Hangi doktora gitmeliyim?
Cevap: Ciltteki şüpheli lezyonlar için öncelikle bir Dermatoloji (Cildiye) uzmanına başvurmalısınız. Cerrahi veya ileri tedavi gerekirse Plastik Cerrahi veya Onkoloji bölümleriyle iş birliği yapılır.
11. Ne Zaman Doktora Başvurmalıyım?
a) Cildinizde 3-4 haftadır iyileşmeyen, kanayan veya sürekli kabuklanan bir yara varsa.
b) Hızla büyüyen, sert, kırmızı bir şişlik fark ederseniz.
c) Eski bir yara izi veya yanık izi üzerinde yeni bir yara açılırsa.
d) Dudakta geçmeyen beyaz veya kırmızı lekeler, kabuklanmalar varsa.
e) Kulaklarınızda veya yüzünüzde pürüzlü, pullu, hassas yamalar oluşursa.
12. Doktor Randevusunda Sorulabilecek Sorular
- Kanserimin evresi nedir ve yayılma riski var mı?
- Benim için en uygun tedavi yöntemi (cerrahi, krem, ışın) hangisidir?
- Mohs cerrahisi benim için uygun bir seçenek mi?
- Tedavi sonrası ne sıklıkla kontrole gelmeliyim?
- Ailemdeki diğer kişiler risk altında mı?
- Güneşten korunmak dışında alabileceğim önleyici bir ilaç (vitamin vb.) var mı?
Hazırlayan: Prof. Dr. Ahmet Metin