TC. Pamukkale Üniversitesi Tıp Fakültesi
Deri ve Zührevi Hastalıklar Anabilim Dalı
SEDEF HASTALIĞI (PSORIASIS) HASTA BILGILENDIRME REHBERI
1. Hastalığın Kısa Tanımı
Sedef hastalığı (psoriasis), deride kızarıklık, pullanma ve kalınlaşmış plaklarla karakterize kronik (uzun süreli) ve iltihaplı bir deri hastalığıdır,. Genellikle bağışıklık sisteminin aracılık ettiği bir durumdur ve deri hücrelerinin (keratinositler) aşırı çoğalmasıyla kendini gösterir. Hastalık genellikle alevlenmeler ve iyileşme dönemleri ile seyreder.
2. Bu Hastalık Neden Olur?
Sedef hastalığının kesin nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, genetik yatkınlık ve çevresel faktörlerin etkileşimi sonucu ortaya çıktığı düşünülmektedir. Bağışıklık sistemindeki düzensizlikler (özellikle Th17 hücreleri) rol oynar,.
a. Genetik ve Bağışıklık Sistemi: Hastalık genetik bir temele sahiptir ve bağışıklık sisteminin derideki hücrelere yanlış sinyaller göndermesiyle ilişkilidir.
b. Tetikleyiciler ve Risk Faktörleri:
i. Enfeksiyonlar: Özellikle bakteriyel ve viral enfeksiyonlar hastalığı tetikleyebilir.
ii. İlaçlar: Beta blokerler, lityum, antimalaryaller (sıtma ilaçları), ACE inhibitörleri ve bazı steroidlerin kesilmesi alevlenmelere yol açabilir,.
iii. Yaşam Tarzı: Sigara kullanımı, alkol tüketimi ve obezite önemli risk faktörleridir.
iv. Diğer Faktörler: Stres ve D vitamini eksikliği de hastalıkla ilişkilendirilmiştir,.
3. Belirtiler ve Bulgular
Hastalığın belirtileri kişiden kişiye ve hastalığın türüne göre değişebilir.
a) Sık Görülen Belirtiler:
i. Plaklar: Üzerinde gümüş rengi (mika benzeri) pullar bulunan, sınırları belirgin kırmızı (eritemli) plaklar.
ii. Tutulum Alanları: En sık saçlı deri, dirsekler, dizler, gövde, göbek deliği ve kalça kıvrımlarında görülür,.
iii. Kaşıntı: Hastaların %80-100'ünde görülen, yaşam kalitesini etkileyen yaygın bir belirtidir; genellikle akşamları daha şiddetlidir,
b) Daha Az Görülen Belirtiler:
i. Tırnak Değişiklikleri: Tırnaklarda çukurlaşma (pitting), tırnağın yatağından ayrılması (onikomadesis), yağ lekesi görünümü ve tırnak kalınlaşması görülebilir,.
ii. Ters (İnvers) Sedef: Koltuk altı, kasık gibi kıvrım yerlerinde, pullanmanın daha az olduğu kırmızı lezyonlar şeklinde görülür.
iii. Püstüler Sedef: İçi irinli gibi görünen (ancak mikropsuz) sivilce benzeri kabartılarla seyreder.
4. Sedef Bulaşıcı mı? Başkalarına Geçer mi?
Sedef hastalığı bulaşıcı (enfeksiyöz) bir hastalık değildir. Kişiden kişiye temasla geçmez; bağışıklık sistemi ve genetik faktörlere dayalı iltihabi bir durumdur.
5. Kimlerde Daha Sık Görülür?
a) Yetişkinler: Yetişkinlerde görülme sıklığı küresel olarak %0.91 ile %8.5 arasında değişmektedir.
b) Yaş: Yaşla birlikte görülme sıklığı artabilir; örneğin 60 yaş üstü kişilerde görülme oranı daha yüksektir.
c) Cinsiyet: Erkeklerde kadınlara göre biraz daha sık görülebildiği bildirilmiştir (%3.5'e karşı %1.5).
6. Tanı Nasıl Konur?
a) Muayene: Genellikle doktorun deri, saç ve tırnakları muayene etmesi tanı için yeterlidir. Lezyonların görünümü (kırmızı plaklar, gümüşi pullar) tipiktir,.
b) Dermoskopi: Doktorunuz dermatoskop (büyüteçli özel bir ışık) ile baktığında, sedef hastalığına özgü "çalı benzeri" (bushy) kılcal damarlar ve kırmızı kürecikler görebilir. Bu yöntem sedef hastalığını, egzama veya tinea (mantar) gibi diğer hastalıklardan ayırmaya yardımcı olur,.
c) Biyopsi: Nadiren, tanıdan emin olunmadığında veya diğer hastalıkları dışlamak için deri biyopsisi gerekebilir. Mikroskop altında düzenli deri kalınlaşması (akantoz) ve incelmiş deri çıkıntıları görülür,.
7. Tedavi Seçenekleri
Tedavi hastalığın şiddetine, yaygınlığına ve hastanın yaşam kalitesine etkisine göre belirlenir.
Topikal (Sürme) Tedaviler (Krem ve Merhemler)
a) Kortikosteroidler: İltihabı azaltmak için kullanılan en yaygın tedavidir.
b) D Vitamini Analogları: Deri hücrelerinin çoğalmasını düzenler (örneğin kalsipotriol),.
c) Keratolitikler: Salisilik asit gibi maddeler kalın pulların dökülmesine yardımcı olur.
d) Yeni Nesil Kremler: Roflumilast (PDE-4 inhibitörü) ve Tapinarof (AhR agonisti) gibi kortizon içermeyen yeni seçenekler de mevcuttur,.
Işık Tedavileri (Fototerapi)
a) Dar Bant UVB: Tüm vücuda yayılan plak tipi sedef hastalığında tercih edilen, etkili bir yöntemdir. Bağışıklık sistemini baskılayarak ve hücre çoğalmasını yavaşlatarak etki eder,.
b) PUVA: Psoralen adı verilen bir ilaçla birlikte UVA ışığının kullanılmasıdır. Daha şiddetli veya kalın plaklı hastalarda kullanılır,.
c) Excimer Lazer: 308 nm dalga boyunda ışık verir. İnatçı, sınırlı alanlardaki (örneğin saçlı deri, diz, dirsek) plaklar için etkilidir,
Sistemik Tedaviler (Hap ve İğneler)
a) Geleneksel İlaçlar: Metotreksat, siklosporin ve asitretin (A vitamini türevi) gibi ağızdan alınan ilaçlar, şiddetli vakalarda bağışıklık sistemini baskılamak veya hücre çoğalmasını kontrol etmek için kullanılır,.
b) Biyolojik Tedaviler: Bağışıklık sistemindeki belirli hedefleri (TNF, IL-17, IL-23 gibi) bloke eden iğne veya serum tedavileridir. Adalimumab, etanercept, ustekinumab, sekukinumab, iksekizumab, guselkumab gibi ilaçlar orta ve şiddetli sedef hastalığında yüksek etkinlik gösterir,,.
c) Oral Küçük Moleküller: Apremilast (PDE4 inhibitörü) ve yeni nesil JAK inhibitörleri (tofacitinib, upadacitinib, deucravacitinib) ağızdan alınan ve hücre içi sinyal yollarını hedefleyen seçeneklerdir,,.
İşlemler
a) Botulinum Toksini: Özellikle kıvrım bölgelerindeki sedef hastalığında terlemeyi azaltarak şikayetleri hafifletmek için kullanılabilir.
8. Günlük Yaşam Önerileri
a) Cilt Bakımı: Düzenli nemlendirici kullanımı, deri bariyerini korumak ve pullanmayı azaltmak için önemlidir.
b) Kaşıntı Yönetimi: Kaşıntı, yaşam kalitesini ve uykuyu bozabilir. Tedavilerin (özellikle biyolojikler ve fototerapi) kaşıntıyı azalttığı gösterilmiştir. Serin tutmak ve kaşımaktan kaçınmak önemlidir,.
c) Sosyal Yaşam: Hastalık, görünen lezyonlar nedeniyle utanç, sosyal izolasyon ve günlük aktivitelerde kısıtlanmaya yol açabilir. Bu etkilerle başa çıkmak için destek almak faydalı olabilir.
9. Korunma ve Alevlenmeyi Önleme
a) Tetikleyicilerden Kaçınma: Sigara ve alkol tüketiminden kaçınılmalıdır, çünkü bunlar hastalığı şiddetlendirebilir.
b) Kilo Kontrolü: Obezite sedef hastalığı için bir risk faktörüdür, sağlıklı kiloyu korumak önemlidir.
c) Stres Yönetimi: Stres, kaşıntıyı ve hastalığı alevlendirebilir,.
10. Sık Sorulan Sorular
Soru 1: Sedef hastalığı tamamen geçer mi?
Cevap: Sedef hastalığı kronik (uzun süreli) bir hastalıktır. Tedavilerle belirtiler tamamen kontrol altına alınabilir ve uzun süreli iyilik halleri (remisyon) sağlanabilir, ancak hastalığın kesin bir "kürü" yoktur ve tekrarlayabilir,.
Soru 2: Sedef hastalığı sadece deriyi mi etkiler?
Cevap: Hayır, sedef hastalığı sistemik bir iltihabi durumdur. Eklemleri etkileyebilir (psoriatik artrit) ve tırnaklarda değişikliklere neden olabilir,
Soru 3: Güneş sedef hastalığına iyi gelir mi?
Cevap: Evet, ultraviyole (UV) ışınları genellikle sedef hastalığını iyileştirir. Bu nedenle fototerapi (ışık tedavisi) etkili bir tedavi yöntemidir,.
Soru 4: Hangi yiyeceklerden uzak durmalıyım?
Cevap: Obezite ve alkol tüketimi hastalığı olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle alkolden kaçınmak ve sağlıklı kiloda kalmak önerilir.
Soru 5: Kortizonlu kremler zararlı mıdır?
Cevap: Doktor kontrolünde, doğru süre ve dozda kullanıldığında güvenli ve etkilidir. Ancak uzun süreli ve kontrolsüz kullanımda deri incelmesi gibi yan etkiler yapabilir. Aniden kesilmesi "rebound" (geri tepme) etkisine neden olabilir.
Soru 6: Biyolojik tedaviler (iğneler) ne zaman kullanılır?
Cevap: Topikal tedavilere veya ışık tedavisine yanıt vermeyen, orta ve şiddetli sedef hastalığı olan kişilerde kullanılır,
Soru 7: Sedef hastalığı kaşıntı yapar mı?
Cevap: Evet, hastaların %80 ila %100'ünde kaşıntı görülür ve bu durum yaşam kalitesini önemli ölçüde etkileyebilir.
Soru 8: Saçlı derideki sedef saç dökülmesi yapar mı?
Cevap: Şiddetli ve kalın kabuklanmaların olduğu durumlarda saç dökülmesi görülebilir, ancak bu genellikle kalıcı kellik (sikatrisyel alopesi) şeklinde değildir.
11. Ne Zaman Doktora Başvurmalıyım?
a) Vücudunuzda yaygın kızarıklık ve deri kepeklenme, soyulması (eritroderma) gelişirse.
b) Cildinizde irinli kabarcıklar (püstüller) ve ateş ortaya çıkarsa.
c) Eklemlerinizde ağrı, şişlik veya sabah tutukluğu hissederseniz (sedef romatizması şüphesi).
d) Mevcut tedavilerinize rağmen kaşıntı ve plaklar kontrol altına alınamıyorsa.
12. Doktor Randevusunda Sorulabilecek Sorular
a) Hastalığımın şiddeti nedir ve hangi tedavi seçeneği benim için en uygunudur?
b) Kullandığım ilaçların (örneğin beta blokerler veya lityum) sedef hastalığımı tetikleme ihtimali var mı?
c) Işık tedavisi (fototerapi) benim için uygun bir seçenek mi?
d) Eklemlerimde ağrı var, bunun sedef hastalığıyla ilgisi olabilir mi?
e) Tırnaklarımdaki değişiklikler için ne yapabilirim?
Hazırlayan: Prof. Dr. Ahmet Metin