TC. Pamukkale Üniversitesi Tıp Fakültesi
Deri ve Zührevi Hastalıklar Anabilim Dalı

Mastositoz Hasta Bilgilendirme Rehberi

Hastalığın Kısa Tanımı Mastositoz, bağışıklık sisteminin önemli bir parçası olan "mast hücrelerinin" deri, kemik iliği, dalak, karaciğer ve bağırsaklar gibi organlarda anormal derecede çoğalıp birikmesiyle oluşan nadir bir hastalıktır. Hastalık sadece deride sınırlıysa "Kutanöz Mastositoz", iç organları da etkiliyorsa "Sistemik Mastositoz" adını alır. Mast hücreleri uyarıldığında içlerindeki histamin, triptaz gibi kimyasalları aniden dışarı salarak şiddetli alerjik reaksiyonlara ve doku hasarına yol açarlar. Hastalığın seyri kişiden kişiye çok değişir; çocuklarda genellikle sadece deriyi etkileyip zamanla kendiliğinden geçerken, yetişkinlerde daha çok iç organları da tutan kalıcı bir durumdur.

Bu Hastalık Neden Olur? Mastositozun temel nedeni, mast hücrelerinin gelişimini kontrol eden KIT adlı gendeki sonradan oluşan bir mutasyondur. Özellikle yetişkin hastaların %90'ından fazlasında KIT D816V adı verilen spesifik bir mutasyon görülür. Bu genetik hata nedeniyle mast hücreleri vücuttan gelen "dur" sinyallerini dinlemez, kontrolsüzce çoğalır ve dokulara yerleşir. Biriken bu hücreler belirli tetikleyicilerle karşılaştığında içlerindeki kimyasalları hızla kana karıştırırlar. Tetikleyiciler şunlardır: Ani sıcaklık değişimleri, deriye sürtünme veya kaşıma, arı sokmaları, alkol, baharatlı yiyecekler, fiziksel egzersiz, duygusal stres ve ağrı kesiciler, kas gevşeticiler, opioidler ve radyokontrast maddeler gibi bazı ilaçlar.

Belirtiler ve Bulgular

  • Sık görülen belirtiler: Deride kaşıntılı, kırmızımsı-kahverengi lekeler ve kabarıklıklar en yaygın bulgudur. Bu lekelere sürtüldüğünde veya kaşındığında derinin kızarması ve kabarması karakteristiktir. Sistemik mastositozda ayrıca yüzde aniden kızarma, karın ağrısı, kramp, ishal, mide bulantısı, çarpıntı, yorgunluk, kemik/kas ağrıları ve "beyin sisi" adı verilen odaklanma zorluğu sık görülür.
  • Daha az görülen belirtiler: Hastalığın ileri tiplerinde  karaciğer ve dalak büyümesi, lenf bezi büyümesi, bağırsaklarda emilim bozukluğu, kansızlık ve açıklanamayan kilo kaybı izlenebilir.
  • Acil değerlendirme gerektirebilecek uyarı işaretleri: Aniden gelişen nefes darlığı, şiddetli tansiyon düşüklüğü, bayılma hissi ve şuur bulanıklığı çok tehlikelidir ve acil tıbbi müdahale gerektiren bir alerjik şok tablosuna işaret eder. Ayrıca sebepsiz yere veya çok hafif bir travmayla oluşan kemik kırıkları, hastalığın kemikleri zayıflattığının ciddi bir uyarısıdır.

Bulaşıcı mı? Başkalarına Geçer mi? Mastositoz kesinlikle bulaşıcı bir hastalık değildir. Dokunma, solunum veya ortak eşya kullanımı ile başkalarına geçmez. Tamamen kişinin kendi hücrelerindeki genetik bir hatadan kaynaklanır.

Kimlerde Daha Sık Görülür? Hastalık her yaşta görülebilse de belirgin yaş gruplarına ayrılır. Olguların yarısından fazlası çocukluk çağında başlar ve erkek çocuklarda çok hafif bir oranda daha sıktır. Yetişkinlerde ise genellikle 40-60 yaş aralığında ortaya çıkar; yetişkin olguların çoğunluğunu kadınlar oluştursa da, hastalığın daha ağır seyreden tipleri erkeklerde daha sık izlenmektedir. Avrupalı genetik kökene sahip bireylerde genel popülasyona kıyasla biraz daha yaygındır.

Tanı Nasıl Konur?

  • Klinik Muayene: Dermatolog, derideki tipik kırmızı-kahverengi lekeleri inceler ve özel bir aletle hafifçe sürterek lekenin kabarıp kızarmadığını kontrol eder.
  • Kan Testleri: Hastalığın vücuttaki hücresel yükünü ölçmek için kanda serum bazal triptaz seviyesine bakılır, 20 ng/mL ve üzeri olması sistemik tutulumu destekler. Ayrıca periferik kanda yüksek hassasiyetli genetik testler ile KIT D816V mutasyonu aranır. Tam kan sayımı ile olası kan düşüklükleri taranır.
  • Biyopsi: Yetişkin hastalarda veya kan testlerinde şüpheli bulguları olan çocuklarda, hastalığın iç organlarda olup olmadığını kesin olarak doğrulamak ve tipini belirlemek için mutlaka kemik iliği biyopsisi yapılmalıdır. Gerekirse deriden de küçük bir biyopsi parçası alınabilir.
  • Hastanın muayeneye giderken hazırlığı: Doktorun cilt lekelerini doğru değerlendirebilmesi için muayene öncesi lezyonların üzerine ağır kremler sürülmemeli ve lekeler şiddetle kaşınmamalıdır. Eğer hasta yakın zamanda şiddetli bir alerjik şok geçirdiyse, doğru sonuç alabilmek adına kanda "triptaz" testi şoktan en az 24-48 saat sonra, vücut tamamen sakinken verilmelidir.

Tedavi Seçenekleri Tedavi, hastalığın tipine, şikayetlerin şiddetine ve organ hasarı olup olmadığına göre kişiye özel planlanır.

  • Evde bakım / yaşam tarzı: Aşırı sıcak duş, dar kıyafetlerle sürtünme, alkol, stresten hastalığı alevlendiren tetikleyicilerden kaçınmak en temel kuraldır. Anafilaksi riski olan hastalar yanlarında mutlaka adrenalin oto-enjektörü taşımalı ve ne zaman kullanacaklarını öğrenmelidir.
  • Topikal tedaviler: Deri şikayetleri için cildi rahatlatan nemlendiriciler ile kızarıklık ve kabarıklık dönemlerinde bölgesel olarak kortizonlu kremler kullanılabilir. Topikal kromolin sodyum karışımları kaşıntıyı azaltabilir. Uyarı: Güçlü kortizonlu kremler uzun süre kontrolsüz kullanılırsa deride kalıcı incelme yapabilir.
  • Ağızdan ilaçlar: Mast hücrelerinden salınan kimyasalların etkisini kırmak için birinci ve ikinci nesil H1 antihistaminler ile mide-bağırsak şikayetleri için H2 antihistaminler daimi olarak reçete edilir. Kromolin sodyum, ketotifen gibi hücre zarını sabitleyen ilaçlar ve lökotrien karşıtı ilaçlar faydalıdır. Kemik erimesi saptanan hastalara kemik güçlendiriciler verilir.
  • Işık tedavileri: Çok şiddetli ve ilaçlara dirençli kaşıntısı olan hastalarda PUVA veya dar bant UVB ışık tedavisi seansları uygulanabilir. Uyarı: Şikayetler sonrasında tekrarlayabilir ve ışık tedavisi cilt kanseri riskini artırabileceği için ilk tercih değildir.
  • Biyolojik tedaviler: Antihistaminiklere rağmen sık ve ağır anafilaksi (alerjik şok) geçiren veya şiddetli belirtileri olan hastalarda, IgE antikorunu bloke eden biyolojik bir iğne tedavisi olan Omalizumab hastaların yaşam kalitesini yükseltmektedir.
  • Hedefe Yönelik İlaçlar (Tirozin Kinaz İnhibitörleri - TKI): Hastalığın temel genetik kökeni olan KIT mutasyonunu doğrudan hedef alan yeni nesil akıllı ilaçlardır (Avapritinib, Midostaurin vb.). Sistemik mastositozun hem yavaş seyirli hem de organ hasarı yapan ileri (agresif) tiplerinde, hastalığın vücuttaki yükünü küçültmek ve şikayetleri kökten çözmek için kullanılırlar. Sadece mutasyon testinde KIT D816V saptanmayan çok nadir olgularda İmatinib adlı TKI ilacı işe yarayabilir. Uyarı: Bu güçlü ilaçlar bulantı, ishal, beyin sisi ve kan değerlerinde düşme yapabilir; reçete edilmesi ve takibi sadece tecrübeli uzman hekimlerce yapılmalıdır.
  • Prosedürler / cerrahi: Hastalığın çok hızlı ilerlediği, lösemiye dönüştüğü veya hayati organ yetmezliği yaptığı en ağır formlarında kemik iliği nakli gibi hayat kurtaran ve potansiyel olarak kür (şifa) sağlayabilen bir tedavi yaklaşımıdır. Ayrıca arı zehrine alerjisi olan mastositoz hastalarına ömür boyu koruma sağlamak için arı zehri aşısı gibi Venom İmmünoterapisi (VIT) yapılması şarttır.

Günlük Yaşam Önerileri

  • Cilt bakımı rutini: Cildi tahriş etmeyen nazik temizleyiciler kullanın. Cildi her gün yoğun şekilde nemlendirmek derideki kaşıntı ve kuruluk hassasiyetini belirgin oranda azaltır.
  • Banyo/temizlik, nemlendirme: Çok sıcak veya çok soğuk suyla banyo yapmaktan kesinlikle kaçının; ani ısı değişimleri mast hücrelerini uyararak şiddetli kızarma ve kaşıntı krizlerine yol açar. Banyodan sonra havluyla sertçe kurulanmak yerine yumuşak hareketlerle dokundurarak kurulanın.
  • Güneş, kıyafet, kozmetik: Deriyi sıkan, lastikli ve sürtünmeye yol açan dar kıyafetler yerine bol, nefes alan pamuklu giysiler tercih edin.
  • Kaşıntı/ağrı yönetimi: Lekelerinizi tırnaklamaktan ve ovuşturmaktan kaçının; kaşıdıkça lezyon daha da kabaracak ve reaksiyon daha da büyüyecektir. Kriz anında doktorunuzun reçete ettiği alerji haplarını kullanın.
  • İş/okul/sosyal yaşam: Aşı olurken, diş hekimine giderken, genel anestezi almanız gerektiğinde veya radyoloji bölümlerinde ilaçlı film çektireceğinizde sağlık personeline mastositoz hastası olduğunuzu mutlaka belirtin. Cüzdanınızda her zaman hastalığınızı anlatan bir tıbbi uyarı kartı ("mastositoz pasaportu") ve adrenalin oto-enjektörünüzü bulundurun.

Korunma ve Alevlenmeyi Önleme Hastalığın krizlerini ve şokları önlemenin en hayati yolu bireysel tetikleyicilerinizi iyi tanımak ve bunlardan katı şekilde kaçınmaktır. Arı sokmasına karşı bir kez bile reaksiyon gösterdiyseniz mutlaka alerji uzmanı kontrolünde arı zehri yaptırın. Doktorunuza danışmadan asla rastgele ağrı kesici, kas gevşetici veya soğuk algınlığı ilacı kullanmayın. Sessizce ilerleyebilen kemik erimesinden korunmak için düzenli kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) yaptırın ve kalsiyum/D vitamini eksikliklerini giderin.

Sık Sorulan Sorular

  1. Mastositoz tamamen iyileşir mi? Erken çocukluk döneminde başlayan Kutanöz Mastositoz (CM) vakalarının büyük çoğunluğu ergenlik döneminde kendiliğinden geriler ve tamamen iyileşir. Yetişkinlerde başlayan Sistemik Mastositoz (SM) ise ömür boyu süren kalıcı (kronik) bir durumdur; hücrelerin genetiğini tamamen sıfırlayan bir "kür" henüz yoktur ancak modern ilaçlarla hastalık mükemmel şekilde kontrol altında tutulabilmektedir.
  1. Hastalığım bir tür kanser mi? Mastositoz, kan hücrelerinin üretimindeki bir hatadan kaynaklanan klonal bir hastalıktır ve teknik olarak myeloid bir neoplazm (kan hastalığı/tümörü) sınıfında yer alır. Ancak en sık görülen türü olan "İndolent (yavaş seyirli) Sistemik Mastositoz" hastalarının yaşam süreleri tamamen sağlıklı insanlarla aynıdır. Sadece çok nadir görülen ileri evre tiplerinde ciddi hayati risk bulunur.
  2. Döküntülerim tamamen geçer mi veya iz bırakır mı? Çocukluk çağında başlayan ve zamanla sönen lekeler genellikle iz bırakmadan kaybolur. Ancak yetişkin tipi makülopapüler lekeler (ürtikerya pigmentoza) çoğunlukla ciltte kalıcı olma eğilimindedir.
  3. Hamilelikte hastalık nasıl seyreder? Hamilelik dönemindeki fiziksel ve hormonal değişiklikler hastalığın seyrini etkileyebilir. Özellikle tedavide kullanılan hedefe yönelik yeni nesil genetik ilaçların (Avapritinib, Midostaurin gibi KIT inhibitörleri) hamilelikte kullanımı yasaktır (kontrendikedir), bu nedenle süreç mutlaka hekim kontrolünde planlanmalıdır.
  4. Hastalığım çocuğuma genetik olarak geçer mi? Hayır. Hastalığa neden olan KIT mutasyonu, kişinin genetiğine anne-babadan geçmez; döllenmeden sonraki gelişim sürecinde vücutta sonradan (somatik olarak) oluşur. Bu nedenle hastalığın aile içinde ebeveynden çocuğa kalıtsal olarak aktarılması son derece nadirdir.
  5. Sadece cilt lekelerim var, neden kemik iliği biyopsisi yaptırmalıyım? Yetişkinlerde derideki mastositoz lekeleri buzdağının sadece görünen kısmıdır; hastalığın asıl kaynağı olan kemik iliğinde ve iç organlarda yerleşip yerleşmediğini kesin olarak belirlemenin ve hastalığın şiddet evresini saptamanın tek yolu kemik iliği biyopsisidir.
  6. Arı sokması benim için normal insanlardan daha mı tehlikeli? Evet, mastositoz hastalarında eşekarısı veya balarısı sokmalarına karşı ölümcül olabilen, ani tansiyon düşüklüğüyle seyreden şiddetli alerjik şok riski normal popülasyondan çok daha yüksektir.
  7. Hastalığın teşhisi ve takibi için hangi doktora/bölüme gitmeliyim? Hastalık çoklu sistemleri etkilediği için; cilt lekeleriniz ve biyopsi için Dermatoloji, alerjik şok riskleri ve antihistaminik tedavileri için Alerji ve İmmünoloji, kemik iliği, genetik analiz ve sistemik tedavinizin planlanması için ise Hematoloji uzmanlarından oluşan ortak bir ekip tarafından takip edilmeniz gerekir.

Ne Zaman Doktora Başvurmalıyım?

  • Aniden nefes almada zorluk, dilde/boğazda şişme, aşırı baş dönmesi, çarpıntı veya bayılma hissi geliştiğinde - Derhal Acil Servise.
  • Açıklanamayan şekilde, hafif bir düşmeyle veya durduk yere kemiklerinizde kırıklar yaşarsanız.
  • Beklenmedik bir şekilde aşırı kilo kaybı başlarsa ve ishal/kusma ile seyreden katlanılmaz mide-bağırsak ağrılarınız olursa.
  • Derideki mevcut kırmızımsı-kahverengi lekeleriniz aniden genişleyerek tüm vücutta yoğun su toplama ve yaygın kızarıklık ile beraber seyretmeye başlarsa.

Doktor Randevusunda Sorulabilecek Sorular

  1. Hastalığım sadece derimde mi, yoksa kemik iliği ve iç organlarımı da etkiliyor mu?
  2. Tanımı kesinleştirmek ve sistemik tutulumu doğrulamak için bana kemik iliği biyopsisi yapılması şart mı?
  3. Kanda serum bazal triptaz düzeyim ve KIT D816V genetik mutasyon testim ölçüldü mü, sonuçlarım ne anlama geliyor?
  4. Mevcut durumum "yavaş seyirli" mi, yoksa organlarıma zarar vermeye başlamış "ileri evre" kategorisinde mi yer alıyor?
  5. Alerjik şok riskime karşı yanımda sürekli olarak adrenalin oto-enjektörü taşımalı mıyım?
  6. Arı zehrine karşı alerji aşısı yaptırmam benim için gerekli mi?
  7. Hastalığıma bağlı kemik erimesi riskini değerlendirmek için kemik yoğunluk (DEXA) ölçümü yaptırmalı mıyım?
  8. Baş ağrısı veya ameliyat durumlarında kesinlikle kaçınmam gereken ağrı kesiciler (NSAİİ), kas gevşeticiler veya anestezi ilaçları var mı?
  9. Döküntüleri ve kızarmaları azaltmak için günlük olarak sürekli kullanmam gereken uygun alerji hapları hangileridir?
  10. Hastalığım ilerlerse veya mevcut alerji hapları şikayetlerimi çözmezse, hastalığı hücresel bazda durduran yeni nesil hedefe yönelik ilaçlardan fayda görebilir miyim?

    Hazırlayan Prof. Dr. Ahmet METİN