TC. Pamukkale Üniversitesi Tıp Fakültesi
Deri ve Zührevi Hastalıklar Anabilim Dalı
ÜRTIKER (KURDEŞEN) HASTA BILGILENDIRME REHBERI
1. Hastalığın Kısa Tanımı
Ürtiker, halk arasında kurdeşen olarak da bilinen, ciltte aniden ortaya çıkan, kaşıntılı, ortası soluk ve çevresi kızarık kabarıklıklarla (habon) karakterize yaygın bir deri hastalığıdır. Bu kabarıklıklar genellikle 24 saat içinde iz bırakmadan kaybolur, ancak vücudun başka yerlerinde yenileri çıkabilir. Hastalığa bazen derinin daha derin katmanlarında oluşan ve ağrılı olabilen şişlikler, yani anjioödem eşlik edebilir.
2. Bu Hastalık Neden Olur?
Ürtikerin temel mekanizması, mast hücreleri adı verilen bağışıklık hücrelerinin uyarılması ve histamin gibi kimyasal maddeler salgılamasıdır; bu maddeler damarlarda genişlemeye, sıvı sızıntısına ve kaşıntıya neden olur.
a) Akut Ürtiker (<6 hafta): Genellikle enfeksiyonlar (özellikle viral enfeksiyonlar), ilaçlar (antibiyotikler, ağrı kesiciler), gıdalar (süt, yumurta, fıstık vb.) veya böcek sokmaları gibi dış etkenlerle tetiklenir.
b) Kronik Spontan Ürtiker (>6 hafta): Genellikle dış bir tetikleyici (alerjen) yoktur. Hastaların yaklaşık yarısında, bağışıklık sisteminin kendi kendine tepki verdiği otoimmün bir mekanizma (otoantikorlar) rol oynar.
c) Kronik Uyarılabilir Ürtiker: Fiziksel bir uyaran (soğuk, sıcak, basınç, titreşim, güneş ışığı veya cildin çizilmesi) sonrası ortaya çıkar.
d) Tetikleyiciler: Stres, yorgunluk ve bazı ilaçlar (aspirin ve diğer ağrı kesiciler) mevcut ürtikeri alevlendirebilir.
3. Belirtiler ve Bulgular
a) Sık Görülen Belirtiler:
i. Habonlar (Ronçlar): Kaşıntılı, sınırları belirgin, basmakla solan, pembe veya kırmızı kabarıklıklar.
ii. Kaşıntı: Genellikle şiddetlidir ve hastaları en çok rahatsız eden semptomdur.
iii. Gezici Karakter: Bir lezyon genellikle 24 saatten kısa sürede kaybolur, ancak başka bir bölgede yenisi çıkar.
b) Daha Az Görülen Belirtiler:
i. Anjioödem: Göz kapakları, dudaklar, cinsel organlar, eller veya ayaklarda ani, ağrılı veya yanma hissi veren derin şişlikler; gerilemesi 72 saate kadar sürebilir.
c) Uyarı İşaretleri (Anafilaksi Riski):
i. Ürtikere eşlik eden nefes darlığı, hırıltı, dil veya boğaz şişmesi, baş dönmesi veya karın ağrısı gibi sistemik belirtiler ciddi bir alerjik şok (anafilaksi) işareti olabilir.
4. Bulaşıcı mı? Başkalarına Geçer mi?
Hayır, ürtiker (kurdeşen) bulaşıcı bir hastalık değildir. Kişiden kişiye temasla geçmez; vücudun kendi bağışıklık sistemi veya dış etkenlere verdiği bir tepkidir.
5. Kimlerde Daha Sık Görülür?
a) Genel Nüfus: İnsanların %15-25'i hayatlarının bir döneminde ürtiker geçirir.
b) Çocuklar: Akut ürtiker çocuklarda daha sıktır ve sıklıkla enfeksiyonlarla ilişkilidir.
c) Yetişkinler: Kronik ürtiker genellikle 20-40 yaş arası yetişkinlerde görülür ve kadınlarda erkeklere göre iki kat daha sıktır.
6. Tanı Nasıl Konur?
a) Klinik Muayene: Tanı genellikle hastanın öyküsü ve fizik muayenesi ile konur; lezyonların görünümü tipiktir.
b) Akut Ürtiker: Genellikle test yapılmasına gerek yoktur, ancak öyküde belirgin bir alerjen (gıda, ilaç) şüphesi varsa alerji testleri yapılabilir.
c) Kronik Ürtiker: Altta yatan sistemik hastalıkları dışlamak için tam kan sayımı ve CRP (iltihap belirteci) gibi temel testler önerilir. Otoimmünite şüphesinde tiroid antikorlarına bakılabilir.
d) Provokasyon Testleri: Fiziksel (uyarılabilir) ürtiker şüphesi varsa, buzu cilde temas ettirmek (buz küpü testi) veya cildi çizmek gibi yöntemlerle teşhis doğrulanabilir.
e) Otosera Testi (ASST): Bazı durumlarda hastanın kendi serumunun cilde enjekte edilmesiyle yapılan bir testtir.
7. Tedavi Seçenekleri
Tedavinin amacı belirtileri kontrol altına almak ve yaşam kalitesini artırmaktır.
İlaç Tedavileri
a) İkinci Kuşak H1-Antihistaminikler (Birinci Basamak): Sedasyon (uyku) yapmayan antihistaminikler (örn. setirizin, loratadin, bilastin, feksofenadin) tedavinin temel taşıdır. Standart doz yetersiz kalırsa, doktor kontrolünde doz dört katına kadar artırılabilir.
b) Omalizumab (İkinci Basamak): Yüksek doz antihistaminiklere yanıt vermeyen kronik spontan ürtiker hastalarında kullanılan, cilt altına enjekte edilen bir anti-IgE monoklonal antikorudur; oldukça etkili ve güvenli bulunmuştur.
c) Siklosporin (Üçüncü Basamak): Omalizumaba yanıt vermeyen şiddetli vakalarda kullanılan bağışıklık baskılayıcı bir ilaçtır; yan etkileri (tansiyon, böbrek fonksiyonları) nedeniyle yakın takip gerektirir.
d) Kortikosteroidler (Kortizon): Sadece şiddetli alevlenmelerde, kısa süreli (maksimum 10 gün) olarak kullanılmalıdır; uzun süreli kullanım yan etkileri nedeniyle önerilmez.
Evde Bakım
a) Soğuk kompres veya mentol içeren topikal ürünler kaşıntıyı geçici olarak hafifletebilir, ancak topikal kortizonlu kremlerin ürtikerde yeri yoktur.
8. Günlük Yaşam Önerileri
a) İlaç Kullanımı: Aspirin, ibuprofen gibi non-steroid anti-inflamatuar ilaçlar (NSAİİ) ürtikeri alevlendirebilir; ağrı kesici gerekirse parasetamol tercih edilmelidir.
b) Giyim: Cildi sıkmayan, bol ve rahat kıyafetler giyilmelidir; özellikle basınç ürtikeri olanlar dar kemer veya çorap lastiklerinden kaçınmalıdır.
c) Stres Yönetimi: Stres belirtileri artırabileceğinden, stresle başa çıkma yöntemleri faydalı olabilir.
d) Alkol: Alkol tüketimi bazı hastalarda belirtileri kötüleştirebilir ve kaçınılmalıdır.
9. Korunma ve Alevlenmeyi Önleme
a) Tetikleyicilerden Kaçınma: Bilinen bir tetikleyici (örneğin belirli bir gıda, ilaç veya soğuk/sıcak) varsa, bunlardan kesinlikle kaçınılmalıdır.
b) Enfeksiyon Tedavisi: Diş çürükleri veya idrar yolu enfeksiyonları gibi kronik enfeksiyonlar tedavi edilmelidir, çünkü bunlar ürtikeri tetikleyebilir.
c) Psödoalerjen Diyeti: Bazı kronik hastalarda koruyucu madde ve boya içeren gıdalardan kaçınmak (düşük psödoalerjen diyeti) fayda sağlayabilir, ancak bu rutin olarak önerilmez.
10. Sık Sorulan Sorular
Soru 1: Ürtikerim ne kadar sürer? Cevap: Akut ürtiker 6 haftadan kısa sürer ve genellikle birkaç gün veya hafta içinde geçer. Kronik ürtiker ise 6 haftadan uzun sürer ve ortalama 1-5 yıl devam edebilir.
Soru 2: Bu bir gıda alerjisi midir?
Cevap: Akut ürtikerde gıdalar (süt, yumurta, fıstık vb.) neden olabilir, ancak kronik ürtikerde gıda alerjisi nedeni çok nadirdir ve genellikle özel diyetler önerilmez.
Soru 3: Kortizonlu iğne yaptırmalı mıyım?
Cevap: Sistemik kortizon (tablet veya iğne) sadece çok şiddetli ataklarda ve kısa süreli (3-10 gün) kullanılmalıdır; uzun süreli kullanım ciddi yan etkilere yol açar.
Soru 4: Stres kurdeşen yapar mı?
Cevap: Evet, stres doğrudan bir neden olmasa da mevcut ürtikeri alevlendirebilir ve belirtileri kötüleştirebilir.
Soru 5: Hamilelikte ilaç kullanabilir miyim?
Cevap: Hamilelikte loratadin, setirizin gibi bazı antihistaminikler güvenle kullanılabilir, ancak mutlaka doktorunuza danışmalısınız.
Soru 6: Çocuğuma geçer mi?
Cevap: Ürtiker bulaşıcı değildir, ancak atopik (alerjik) bünye genetik olarak geçebilir.
Soru 7: Şişliklerim (anjioödem) tehlikeli mi?
Cevap: Dudak veya göz çevresindeki şişlikler genellikle tehlikeli değildir ancak dil veya boğazda şişme olursa nefes almayı engelleyebilir ve acil müdahale gerektirir.
Soru 8: Hangi kan testlerini yaptırmalıyım?
Cevap: Akut ürtikerde genellikle teste gerek yoktur. Kronik ürtikerde doktorunuz tam kan sayımı ve iltihap testleri (CRP) isteyebilir; kapsamlı alerji testleri genellikle gereksizdir.
11. Ne Zaman Doktora Başvurmalıyım?
a) Nefes almada zorluk, dilde veya boğazda şişme, ses kısıklığı olursa (Acil durum/Anafilaksi riski).
b) Şiddetli karın ağrısı, kusma veya bayılma hissi eşlik ederse.
c) Döküntüler 24 saatten uzun süre aynı yerde kalıyorsa, ağrılıysa veya iyileşirken iz bırakıyorsa (Ürtikeryal vaskülit şüphesi).
d) Belirtiler 6 haftadan uzun sürerse ve günlük yaşamı etkiliyorsa.
e) Standart antihistaminik tedavisine rağmen belirtiler kontrol altına alınamazsa.
12. Doktor Randevusunda Sorulabilecek Sorular
a) Kurdeşenimin nedeni bir enfeksiyon veya kullandığım bir ilaç olabilir mi?
b) Kullandığım antihistaminik dozunu artırmam güvenli mi?
c) Hastalığımın şiddetini takip etmek için kullanabileceğim bir test veya skorlama (UAS7 gibi) var mı?
d) Omalizumab (iğne tedavisi) benim için uygun bir seçenek mi?
e) Tiroid hastalığı gibi altta yatan başka bir hastalığım olabilir mi?
Hazırlayan: Prof. Dr. Ahmet Metin