TC. Pamukkale Üniversitesi Tıp Fakültesi
Deri ve Zührevi Hastalıklar Anabilim Dalı
EL EGZEMASI (DERMATITI) HASTA BILGILENDIRME REHBERI
Aşağıdaki bilgiler, tıbbi kaynaklara dayanarak genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tıbbi tavsiye yerine geçmez; tanı ve tedavi için mutlaka bir dermatoloji uzmanına başvurunuz.
1. Hastalığın Kısa Tanımı
El egzeması (el dermatiti), ellerde ve bileklerde görülen; kızarıklık, kaşıntı, kuruluk, pullanma, su dolu kabarcıklar ve çatlaklarla kendini gösteren yaygın bir deri hastalığıdır. Hastalık üç aydan uzun sürdüğünde veya yılda iki kezden fazla tekrarladığında "kronik el egzeması" olarak adlandırılır. Günlük yaşamı, iş yapabilme yeteneğini ve yaşam kalitesini önemli ölçüde etkileyebilen bir durumdur.
2. Bu Hastalık Neden Olur?
El egzeması genellikle tek bir nedene bağlı değildir; genetik yatkınlık ve çevresel faktörlerin birleşimiyle ortaya çıkar.
a) İrritan (Tahriş Edici) Maddeler: En sık görülen nedendir. Su ile sık temas ("ıslak iş"), sabunlar, deterjanlar, çözücüler, yağlar ve fiziksel sürtünme cildin koruyucu bariyerini bozarak egzemaya yol açar.
b) Alerjenler: Nikel, kobalt, lastik katkı maddeleri, koruyucular (örn. metilizotiazolinon) ve parfümler gibi maddelere karşı gelişen alerjik reaksiyonlar (Tip 4 alerji) rol oynayabilir.
c) Atopik Dermatit (Alerjik Egzema): Çocukluğunda veya şu anda atopik dermatiti (saman nezlesi veya astım öyküsü) olan kişilerde el egzeması riski 3-4 kat daha fazladır.
d) Genetik Faktörler: Cildin bariyer proteinlerinden biri olan "filaggrin" genindeki mutasyonlar, cildin kurumasına ve dış etkenlere karşı savunmasız kalmasına neden olabilir.
e) Yaşam Tarzı: Sigara kullanımı ve stresin hastalığın seyrini olumsuz etkilediği düşünülmektedir.
3. Belirtiler ve Bulgular
Belirtiler akut (ani başlayan) veya kronik (uzun süreli) olabilir ve kişiden kişiye değişebilir.
a) Sık Görülen Belirtiler:
i. Eritem ve Ödem: Ciltte kızarıklık ve şişlik.
ii. Veziküller: Özellikle parmak yanlarında ve avuç içlerinde kaşıntılı, küçük su dolu kabarcıklar (bu tip genellikle "dishidrotik egzema" olarak bilinir).
iii. Desquamasyon: Deride soyulma ve pullanma.
iv. Hiperkeratoz ve Likenifikasyon: Derinin kalınlaşması ve sertleşmesi.
v. Fissürler: Ağrılı deri çatlakları (özellikle parmak uçlarında ve eklem yerlerinde).
b) Şikayetler: En yaygın şikayet kaşıntıdır. Çatlaklar olduğunda şiddetli ağrı da eşlik edebilir.
4. Bulaşıcı mı? Başkalarına Geçer mi?
Hayır, el egzeması bulaşıcı değildir. Bir enfeksiyon hastalığı değildir ve tokalaşma veya temas yoluyla başkalarına geçmez. Ancak, egzema üzerine bakteri (örn. Staphylococcus aureus) eklendiğinde ikincil bir enfeksiyon oluşabilir, bu durum tedavi gerektirir.
5. Kimlerde Daha Sık Görülür?
a) Cinsiyet: Kadınlarda erkeklere göre yaklaşık 1.5 - 2 kat daha sık görülür. Bunun nedeni genetikten ziyade, kadınların su ve temizlik maddeleriyle (evde veya işte) daha fazla temas etmesiyle ilişkilendirilmektedir.
b) Yaş: Genellikle genç yetişkinlerde (20'li yaşlarda) başlar, ancak her yaşta görülebilir. Çocukluk çağında başlayan el egzeması daha şiddetli seyretme eğilimindedir.
c) Meslek Grupları: "Islak iş" yapanlarda çok yaygındır. Sağlık çalışanları, temizlik işçileri, kuaförler, gıda sektörü çalışanları ve metal işçileri yüksek risk grubundadır.
6. Tanı Nasıl Konur?
a) Klinik Muayene: Doktorunuz ellerinizi, tırnaklarınızı ve ayaklarınızı (mantar enfeksiyonunu ekarte etmek için) muayene eder.
b) Yama Testi (Patch Test): Özellikle kronikleşen ve tedaviye yanıt vermeyen egzemalarda, cilde temas eden maddelere karşı alerji olup olmadığını anlamak için sırta yapıştırılan bantlarla yapılan testtir.
c) Diğer Testler: Mantar şüphesi varsa deri kazıntısı alınabilir. Nadiren, sedef hastalığı gibi diğer durumları ayırt etmek için biyopsi gerekebilir.
7. Tedavi Seçenekleri
Tedavi hastalığın şiddetine, tipine (sulu, kuru, kalınlaşmış) ve nedenine göre basamaklı olarak düzenlenir.
a) Temel Bakım (Nemlendiriciler): Tedavinin temel taşıdır. Cilt bariyerini onarmak için lipidden zengin, parfümsüz nemlendiriciler sık sık uygulanmalıdır.
b) Topikal Tedaviler (Sürme İlaçlar):
i. Kortikosteroidler (Kortizon): İltihabı ve kaşıntıyı baskılamak için kullanılır. Uzun süreli kullanımda deri incelmesi yapabileceği için doktor kontrolünde, genellikle kısa süreli veya aralıklı (haftada 2-3 kez) kullanılır.
ii. Kalsinörin İnhibitörleri (Takrolimus/Pimekrolimus): Kortizon içermeyen, uzun süreli kullanıma uygun kremlerdir. Özellikle atopik kökenli el egzemasında etkilidir.
iii. Yeni Topikal İlaçlar: Yeni geliştirilen JAK inhibitörü kremler (örn. delgocitinib) kronik el egzemasında etkili bulunmuştur (bazı ülkelerde onaylanmıştır).
c) Işık Tedavisi (Fototerapi): Kremlerin yeterli olmadığı durumlarda PUVA (ışığa duyarklılaştırıcı ilaç + UVA) veya dar bant UVB tedavileri hastanede uygulanabilir.
d) Sistemik Tedaviler (Ağızdan İlaçlar):
i. Alitretinoin: Şiddetli ve kremlere dirençli kronik el egzeması için onaylanmış, A vitamini türevi bir ilaçtır. Gebelikte kesinlikle kullanılmaz (teratojeniktir).
ii. Diğerleri: Dirençli vakalarda siklosporin, metotreksat, azatioprin veya sistemik kortizon (kısa süreli) kullanılabilir.
iii. Biyolojik Tedaviler: Dupilumab gibi atopik dermatit için kullanılan iğne tedavileri, özellikle atopik zeminli el egzemalarında etkili olabilmektedir.
8. Günlük Yaşam Önerileri
a) El Yıkama: Ellerinizi ılık (sıcak değil) suyla yıkayın. Sabun yerine sabun içermeyen temizleyiciler (syndet) kullanın. Ellerinizi yıkadıktan sonra mutlaka iyice kurulayın (parmak araları dahil) ve hemen nemlendirici sürün.
b) Dezenfektanlar: Elleriniz gözle görülür şekilde kirli değilse, alkol bazlı dezenfektan kullanmak, sık sık sabunla yıkamaktan cilde daha az zarar verebilir (ancak çatlak varsa yakabilir).
c) Eldiven Kullanımı: Islak iş yaparken, şampuanlarken, meyve-sebze doğrarken veya kimyasallarla temas ederken mutlaka koruyucu eldiven giyin. Eldivenin içine pamuklu astar eldiven giymek terlemenin yarattığı tahrişi önler. Eldivenleri uzun süre (20 dakikadan fazla) takılı tutmayın.
d) Yüzükler: El yıkarken veya çalışırken yüzüklerinizi çıkarın; altlarında kalan sabun ve nem tahrişi artırır.
9. Korunma ve Alevlenmeyi Önleme
a) Tetikleyicilerden Kaçınma: Size yama testi yapıldıysa ve bir alerjen (örneğin nikel, parfüm) saptandıysa, bu maddeyi içeren ürünlerden ömür boyu kaçınmalısınız.
b) Düzenli Bakım: Egzemanız iyileşse bile nemlendirici kullanmaya devam edin. Bariyerin tam olarak iyileşmesi aylar sürebilir.
c) Eğitim: Özellikle riskli mesleklerde çalışanların cilt koruma yöntemleri hakkında eğitim alması hastalığın önlenmesinde etkilidir.
10. Sık Sorulan Sorular
- El egzeması tamamen geçer mi?
Kronikleşme eğilimi olan bir hastalıktır. Doğru bakım ve tedavi ile belirtiler tamamen kaybolabilir, ancak tetikleyicilerle temas devam ederse tekrarlayabilir.
- Stres egzemayı artırır mı?
Evet, stresin kaşıntıyı ve alevlenmeleri tetiklediği bilinmektedir.
- Hangi nemlendiriciyi kullanmalıyım?
Parfümsüz, koruyucu madde içermeyen ve yağ oranı yüksek (lipid zengini) ürünler tercih edilmelidir. "Krem" veya "merhem" formları, losyonlardan daha etkilidir.
- Eldiven kullanıyorum ama yine de geçmiyor, neden?
Lastik eldivenlerin kendisi de bazen alerji yapabilir veya terleme nedeniyle tahrişe (irritasyona) neden olabilir. Mutlaka içine pamuklu eldiven giyilmelidir.
- Diyet yapmam gerekir mi?
Genellikle diyetin el egzeması üzerinde doğrudan bir etkisi yoktur. Ancak nadiren "protein kontakt dermatiti" gibi durumlarda belirli gıdalara (et, balık vb.) temas etmek kaşıntı yapabilir.
- Kortizonlu kremler zararlı mı?
Doktorunuzun önerdiği süre ve dozda kullanıldığında güvenlidir ve krizleri yatıştırmak için gereklidir. Uzun süre kontrolsüz kullanım deri incelmesine yol açabilir.
- Sedef hastalığı ile karışır mı?
Evet, eldeki sedef hastalığı (psoriasis) ile el egzeması çok benzer görünebilir. Ayırt etmek için tırnak muayenesi ve bazen biyopsi gerekebilir.
- İşimden ayrılmam gerekir mi?
Şiddetli vakalarda iş değişikliği gerekebilir ancak çoğu zaman koruyucu önlemler ve tedavi ile çalışma hayatına devam edilebilir.
11. Ne Zaman Doktora Başvurmalıyım?
a) Nemlendirici ve koruyucu önlemlere rağmen egzemanız 3 aydan uzun sürdüyse.
b) Ellerinizde sarı akıntı, bal rengi kabuklanma, aşırı ısı artışı veya şiddetli ağrı varsa (enfeksiyon belirtisi olabilir).
c) Egzema uykunuzu veya günlük işlerinizi yapmanızı engelliyorsa.
d) Mesleğiniz gereği maddelerle temasınız varsa ve bunun egzemayı artırdığını düşünüyorsanız.
12. Doktor Randevusunda Sorulabilecek Sorular
- Egzemamın nedeni alerjik mi yoksa tahrişe mi bağlı? Yama testi yaptırmalı mıyım?
- Mesleğimdeki hangi maddeler cildime zarar veriyor olabilir?
- Şu an kullandığım nemlendirici uygun mu?
- Kortizonlu kremi ne sıklıkla ve ne kadar süre kullanmalıyım?
- Eldiven seçerken nelere dikkat etmeliyim (vinil, nitril, lateks)?
- Ellerimi dezenfektanla mı yoksa sabunla mı temizlemeliyim?
- Ağızdan alınan bir ilaç tedavisine (alitretinoin vb.) ihtiyacım var mı?
- Bu durum tırnaklarımı etkiler mi?
- Stres yönetiminin tedavime katkısı olur mu?
- Egzema geçtikten sonra koruyucu olarak hangi kremleri kullanmalıyım?
Hazırlayan: Prof. Dr. Ahmet Metin