TC. Pamukkale Üniversitesi Tıp Fakültesi
Deri ve Zührevi Hastalıklar Anabilim Dalı
DEMODİKOZ HASTA BILGILENDIRME REHBERI
Bu metin tıbbi tavsiye yerine geçmez; tanı ve tedavi için mutlaka bir dermatoloji uzmanına başvurunuz.
1. Hastalığın Kısa Tanımı
Demodikoz, insan cildinde bulunan kıl folikülleri (kökleri) ve yağ bezlerinde yaşayan mikroskobik akarların (Demodex parazitlerinin) aşırı çoğalması sonucu oluşan bir deri ve göz hastalığıdır. Bu akarlar normalde insan cildinin doğal bir parçasıdır (kommensal), ancak sayıları anormal derecede arttığında kaşıntı, iltihap ve çeşitli cilt sorunlarına yol açarak "demodikoz" tablosunu oluştururlar.
2. Bu Hastalık Neden Olur?
Demodikoz, Demodex akarlarının (özellikle Demodex folliculorum ve Demodex brevis) aşırı çoğalmasından kaynaklanır. Bu çoğalmayı tetikleyen faktörler şunlardır:
a) Bağışıklık Sistemi: Bağışıklık sisteminin zayıflaması (immünsupresyon), akarların kontrolsüzce çoğalmasına zemin hazırlar. Kanser, böbrek yetmezliği, HIV enfeksiyonu veya bağışıklığı baskılayan ilaç kullanımı (kortizon vb.) risk faktörüdür.
b) Cilt Ortamı: Akarlar sebum (cilt yağı) ile beslendiğinden, yağlı cilt yapısı veya yağ üretimini artıran hormonal değişiklikler çoğalmayı kolaylaştırabilir .
c) Bakteriyel İş birliği: Demodex akarlarının içinde veya üzerinde taşıdığı Bacillus oleronius gibi bakterilerin, ciltte iltihabi reaksiyonu tetiklediği düşünülmektedir.
d) Gül Hastalığı (Rozase): Demodikoz ile Gül hastalığı arasında güçlü bir ilişki vardır; rozaselı hastaların cildinde akar yoğunluğu normalden çok daha yüksektir.
3. Belirtiler ve Bulgular
Belirtiler tutulan bölgeye (yüz veya göz) göre değişir:
a) Yüzdeki Belirtiler (Kutanöz Demodikozis):
i. Pityriasis Folliculorum: Ciltte kuruluk, kabalık, kızarıklık ve kıl köklerinde ince, buzlu cam benzeri pullanma görülür.
ii. Rozase Benzeri Bulgular: Yüzde, özellikle yanaklar, burun ve çenede kızarıklık, yanma hissi, kaşıntı, küçük kırmızı kabartılar (papüller) ve içi irinli sivilceler (püstüller) oluşabilir.
iii. Ciltte "ateş kırmızısı" bir görünüm ve hassasiyet oluşabilir.
b) Gözdeki Belirtiler (Oküler Demodikoz/ Blefarit):
i. Silindirik Kepek: Kirpik diplerini bir kılıf gibi saran, mumsu, tüp şeklindeki kepekler Demodex enfeksiyonu için çok tipik bir bulgudur .
ii. Göz kapaklarında kaşıntı, yanma, yabancı cisim hissi, kızarıklık ve kirpik dökülmesi görülebilir.
4. Bulaşıcı mı? Başkalarına Geçer mi?
Demodex akarları hemen hemen her yetişkin insanın cildinde bulunur ve insandan insana doğrudan temasla (veya toz yoluyla) geçebilir. Ancak, akarların bulaşması tek başına hastalığa neden olmaz; hastalığın gelişmesi için kişinin bağışıklık sisteminin veya cilt yapısının bu akarların aşırı çoğalmasına izin vermesi gerekir. Yani akarlar bulaşıcıdır, ancak "demodikozis" hastalığı kişisel yatkınlıkla ilgilidir.
5. Kimlerde Daha Sık Görülür?
a) Yaş: Yaşla birlikte görülme sıklığı artar. 70 yaş üzerindeki yetişkinlerin neredeyse %100'ünde Demodex bulunur. 5 yaş altı çocuklarda nadirdir çünkü sebum (yağ) üretimi azdır.
b) Cilt Tipi: Yağlı cilde sahip kişilerde daha sık görülebilir .
c) Hastalıklar: Rozase (Gül hastalığı), seboreik dermatit ve bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde daha sık ve şiddetli seyreder.
6. Tanı Nasıl Konur?
a) Standart Yüzeysel Deri Biyopsisi (SSSB): Etkilenen bölgeye (genellikle yanak veya alın) üzerine özel bir yapıştırıcı (siyanoakrilat) damlatılmış bir lam bastırılır ve kaldırılır. Mikroskop altında 1 cm²'lik alandaki akar sayısı sayılır. Genellikle cm² başına 5'ten fazla akar görülmesi tanı koydurur.
b) Kirpik Epilasyonu ve Mikroskopi: Göz tutulumunda, kirpikler çekilerek mikroskop altında incelenir ve kirpik kökündeki akarlar aranır.
c) Dermoskop: Doktorunuz cildinizi büyüterek inceleyen bir cihazla (dermoskop) "akarların kuyruklarını" (beyazımsı tıkalı gözenekler şeklinde) veya kirpik diplerindeki silindirik kepekleri görebilir .
7. Tedavi Seçenekleri
Tedavi akarların sayısını azaltmayı ve iltihabı baskılamayı amaçlar. Tedavi süreci birkaç ay sürebilir .
a) Topical (Sürülen) Tedaviler:
i. Çay Ağacı Yağı: Özellikle göz kapağı demodikozunda etkilidir. İçeriğindeki "terpinen-4-ol" maddesi akarları öldürür. Göz için özel formüle edilmiş mendil veya şampuanlar tercih edilmelidir .
ii. İvermektin (%1 Krem): Hem akarları öldürücü (akarisit) hem de iltihap giderici etkisi vardır. Özellikle papülopüstüler Rozase ile ilişkili demodikoziste etkilidir.
iii. Permetrin (%5 Krem): Tüm yüze uygulanarak akarları öldürmek için kullanılabilir .
iv. Diğerleri: Benzil benzoat, krotamiton veya metronidazol (metronidazol doğrudan akarı öldürmese de iltihabı azaltabilir).
b) Ağızdan (Sistemik) İlaçlar:
i. Oral İvermektin: Topikal tedavilere yanıt vermeyen şiddetli vakalarda doktor tarafından reçete edilebilir .
ii. Oral Metronidazol: Bazı durumlarda kullanılabilir.
c) İşlemler:
i. Mikroblefaroeksfoliasyon: Göz doktoru tarafından yapılan, kirpik diplerindeki biyofilm ve akar yumurtalarının özel bir cihazla temizlendiği işlemdir .
ii. IPL (Yoğun Atımlı Işık): Isı etkisiyle akarları yok etmeye ve iltihabı azaltmaya yardımcı olabilir .
8. Günlük Yaşam Önerileri
a) Yüz Temizliği: Yüzünüzü günde iki kez yıkayın. Yağ bazlı temizleyicilerden ve yağlı makyaj ürünlerinden kaçının, çünkü bunlar akarları besleyebilir .
b) Göz Hijyeni: Kirpik diplerini düzenli olarak, doktorunuzun önerdiği çay ağacı yağı içeren mendiller veya şampuanlarla temizleyin .
c) Kişisel Eşyalar: Yastık kılıflarını ve havluları sık sık sıcak suyla yıkayın ve yüksek ısıda kurutun .
d) Makyaj: Eski makyaj malzemelerini atın ve tedavi süresince yağlı kozmetiklerden kaçının .
9. Korunma ve Alevlenmeyi Önleme
a) Akarların tekrar çoğalmasını önlemek için günlük yüz ve göz kapağı hijyenine devam edilmelidir.
b) Bağışıklık sistemini zayıflatan durumlara dikkat edilmelidir.
c) Gül hastalığı (rozase) varsa, bu hastalığın tetikleyicilerinden (sıcak, baharat, stres vb.) kaçınmak dolaylı olarak Demodikoz alevlenmelerini de kontrol altında tutabilir .
10. Sık Sorulan Sorular
- Bu akarları gözle görebilir miyim?
Hayır, Demodex akarları mikroskobiktir, çıplak gözle görülmezler.
- Bu hastalık pislikten mi olur?
Doğrudan pislikle ilgili değildir. Ancak yüz yapısı nedeniyle temizlenmesi zor olan bölgelerde (göz kapakları gibi) akarlar daha kolay birikir ve çoğalır.
- Evcil hayvanımdan mı bulaştı?
Hayır. İnsanlardaki Demodex türleri insanlara özgüdür. Köpeklerdeki demodikoza neden olan tür (Demodex canis) farklıdır ve insanlara geçip hastalık yapması çok nadirdir.
- Tamamen iyileşir mi?
Amaç akarları tamamen yok etmek değil (çünkü bunlar doğal floranın parçasıdır), sayılarını normal seviyeye indirerek belirtileri ortadan kaldırmaktır. Tedavi ile belirtiler düzelir ancak kronikleşme eğilimi olabilir.
- Tedavi ne kadar sürer?
Akarların yaşam döngüsü nedeniyle tedavinin etkili olması genellikle birkaç hafta ila birkaç ay sürer.
- Göz makyajı yapabilir miyim?
Aktif enfeksiyon sırasında makyaj yapmamanız ve eski makyaj malzemelerinizi atmanız önerilir. Yağlı ürünler akarları besleyebilir.
- Çay ağacı yağı doğrudan cilde sürülür mü?
Saf çay ağacı yağı cildi ve gözü tahriş edebilir. Genellikle %5 ile %50 arasında seyreltilmiş özel formülasyonlar kullanılır.
- Rozase (Gül hastalığı) ile aynı şey mi?
Tam olarak değil, ama çok yakından ilişkilidirler. Demodex sayısının artması Rozase gelişiminde rol oynayabilir veya Rozase belirtilerini şiddetlendirebilir.
11. Ne Zaman Doktora Başvurmalıyım?
a) Gözlerinizde geçmeyen kızarıklık, batma ve kirpik diplerinde yoğun kepeklenme varsa.
b) Yüzünüzde sivilce tedavisine rağmen geçmeyen kızarıklık ve iltihaplı kabartılar varsa.
c) Cildinizde "zımpara kağıdı" gibi bir kabalık ve pullanma hissediyorsanız.
12. Doktor Randevusunda Sorulabilecek Sorular
- Bu durum sadece bir cilt sorunu mu yoksa gözlerimi de etkiliyor mu?
- Kullandığım yüz kremleri veya makyaj malzemeleri bu durumu besliyor olabilir mi?
- Kirpik diplerimi temizlemek için hangi ürünü önerirsiniz?
- Eşim veya aile bireylerimin de tedavi olması gerekir mi?
- Tedaviye ne kadar süre devam etmeliyim?
- Gül hastalığım (rozase) var mı, bu durum onunla ilişkili mi?
- Hangi nemlendiriciyi kullanmalıyım (yağsız/su bazlı)?
- Kontrol muayenesine ne zaman gelmeliyim?
Hazırlayan: Prof. Dr. Ahmet Metin