TC. Pamukkale Üniversitesi Tıp Fakültesi
Deri ve Zührevi Hastalıklar Anabilim Dalı
BAZAL HÜCRELI KANSER HASTA BILGILENDIRME REHBERI
Bu bilgilendirme metni, en yaygın görülen cilt kanseri türü olan Bazal Hücreli Kanser’i anlamanız, nedenlerini öğrenmeniz ve tedavi seçenekleri hakkında bilgi sahibi olmanız amacıyla hazırlanmıştır. Tıbbi tavsiye yerine geçmez; tanı ve tedavi için mutlaka bir dermatoloji uzmanına başvurunuz.
1. Hastalığın Kısa Tanımı
Bazal Hücreli Kanser (BHK), cildin en dış tabakasının (epidermis) alt kısmındaki bazal hücrelerden kaynaklanan bir deri kanseri türüdür. Genellikle yavaş büyür ve sadece bulunduğu bölgedeki dokuya zarar verir (lokal invazif). Vücudun diğer bölgelerine yayılması (metastaz yapması) son derece nadirdir, bu nedenle genellikle "düşük dereceli" veya yarı-kötü huylu olarak kabul edilir ancak tedavi edilmezse bulunduğu bölgede (özellikle yüz, burun, kulak) ciddi şekil bozukluklarına yol açabilir.
2. Bu Hastalık Neden Olur?
Hastalığın gelişimi, genetik yatkınlık ve çevresel faktörlerin birleşimiyle ortaya çıkar:
a) Ultraviyole (UV) Radyasyonu: En önemli neden güneş ışığına maruz kalmaktır. Özellikle yaşam boyu biriken güneş hasarı ve çocukluk çağında geçirilen şiddetli güneş yanıkları riski artırır. Solaryum kullanımı da riski yaklaşık 1,5 kat artırmaktadır.
b) Genetik Faktörler: Açık tenli olmak (Fitzpatrick cilt tipi I ve II), açık renkli göz ve saç rengine sahip olmak riski artırır. Ayrıca "Nevoid Bazal Hücreli Karsinom Sendromu" (Gorlin Sendromu) gibi bazı kalıtsal durumlarda çok sayıda BHK gelişebilir.
c) Diğer Faktörler: Bağışıklık sisteminin baskılanması (örneğin organ nakli sonrası ilaç kullanımı), arsenik maruziyeti, geçmişte radyasyon tedavisi görmüş olmak ve kronik yara izleri de riski artıran faktörlerdir.
3. Belirtiler ve Bulgular
BHK vücudun herhangi bir yerinde olabilir ancak %70-80 oranında baş ve boyun bölgesinde (özellikle burun, yanak, alın, göz kapağı) görülür.
Sık Görülen Belirtiler:
a) İnci Parlaklığında Kabarıklık: Genellikle ten renginde, pembe veya yarı şeffaf, inci gibi parlayan, kubbe şeklinde bir kabarıklık (papül/nodül) şeklindedir.
b) Damarlanma: Kabarıklığın üzerinde veya kenarlarında ince kırmızı kan damarları (telenjiektazi) görülebilir.
c) İyileşmeyen Yara: Kabuklanan, kanayan, bir süre iyileşip sonra tekrar açılan yaralar BHK belirtisi olabilir.
d) Kenarları Kabarık Lezyon: Ortası çökük (ülserli), kenarları kıvrık ve kabarık bir yara şeklinde görülebilir (Rodent ülser).
Daha Az Görülen Belirtiler:
a) Yara İzi Benzeri (Morfeaform): Beyazımsı, sarımsı, sert ve sınırları belirsiz, yara izine (skara) benzeyen plaklar şeklinde olabilir. Bu tip daha agresif seyredebilir.
b) Pigmente (Renkli): Kahverengi, mavi veya siyah renkli olabilir ve benlerle veya melanomla karıştırılabilir.
c) Yüzeysel Kızarıklık: Genellikle gövdede, egzama veya sedef hastalığına benzeyen kırmızı, pullu yamalar şeklinde görülebilir (Yüzeysel BHK).
4. Bulaşıcı mı? Başkalarına Geçer mi?
Hayır, Bazal Hücreli Kanser bulaşıcı bir hastalık değildir. Bir enfeksiyon sonucu oluşmaz ve kişiden kişiye temas yoluyla geçmez. Kişinin kendi cilt hücrelerindeki DNA hasarından kaynaklanır.
5. Kimlerde Daha Sık Görülür?
a) Yaş: Genellikle ileri yaşlarda (60 yaş üzeri) görülür, ancak son yıllarda 40 yaş altı kişilerde de görülme sıklığı artmaktadır.
b) Cilt Tipi: Açık tenli, güneşte kolay yanan ve zor bronzlaşan kişilerde (Kafkas ırkı) çok daha sıktır. Koyu tenli kişilerde nadir görülür.
c) Cinsiyet: Erkeklerde kadınlara oranla biraz daha sık görülür, ancak bu fark genç yaş gruplarında kapanmaktadır.
d) Özel Gruplar: Organ nakli yapılmış ve bağışıklık baskılayıcı ilaç kullanan hastalarda risk 10 kat artabilir.
6. Tanı Nasıl Konur?
Tanı, dermatolog tarafından yapılan muayene ve biyopsi ile konur.
a) Dermoskop: Doktorunuz, cildi büyüterek gösteren özel bir cihazla lezyonu inceler. BHK'ye özgü damarlanmalar ve yapılar bu sayede görülür.
b) Biyopsi: Kesin tanı için lezyondan parça alınması (biyopsi) şarttır. Bu işlem tıraşlama (shave) biyopsisi veya punch (zımba) biyopsisi şeklinde yapılabilir.
c) Görüntüleme: Nadiren, eğer tümör çok ilerlemişse veya kemiğe yayılma şüphesi varsa MR veya BT gibi görüntüleme yöntemleri istenebilir.
Hastanın Muayeneye Giderken Hazırlığı: Şüpheli lezyonun üzerini kapatan makyaj veya kozmetik ürünlerini temizlemeniz, doktorun lezyonu daha net görmesini sağlar.
7. Tedavi Seçenekleri
Tedavi, tümörün tipine, boyutuna, yerine ve hastanın durumuna göre belirlenir. Amaç tümörün tamamen temizlenmesidir.
Cerrahi Yöntemler
a) Standart Cerrahi Eksizyon: Tümörün, etrafındaki bir miktar sağlam doku ile birlikte kesilerek çıkarılmasıdır. Çıkarılan parça patolojide incelenir. Başarı oranı yüksektir (%95 üzeri).
b) Mohs Mikrografik Cerrahisi: Özellikle yüz, burun, kulak gibi estetik açıdan önemli bölgelerdeki veya nüks etmiş (tekrarlamış) tümörlerde tercih edilir. Tümör, mikroskop altında kontrol edilerek tabaka tabaka çıkarılır. Bu yöntem, en yüksek kür oranını (%99'a varan) sağlarken sağlam dokuyu en fazla koruyan yöntemdir.
c) Küretaj ve Elektrokoter (Kazıma ve Yakma): Düşük riskli ve yüzeysel tümörlerde, tümörün kazınarak temizlenmesi ve tabanının yakılması işlemidir. Dikiş gerektirmez ancak iz bırakabilir.
Cerrahi Dışı Yöntemler
a) Kriyoterapi (Dondurma): Sıvı nitrojen ile tümörün dondurularak yok edilmesidir. Yüzeysel tümörlerde etkilidir ancak nüks oranı cerrahiye göre daha yüksek olabilir.
b) Topikal (Sürülen) Tedaviler: İmiquimod veya 5-Florouracil (5-FU) içeren kremler, sadece yüzeysel tipteki bazal hücreli kanserlerde kullanılabilir. Ameliyat olamayan hastalar için bir seçenektir.
c) Fotodinamik Terapi (PDT): Lezyona ışığa duyarlı bir krem sürüldükten sonra özel bir ışık kaynağı ile tümör hücrelerinin öldürülmesidir. Yüzeysel tümörlerde iyi kozmetik sonuçlar verir.
d) Radyoterapi (Işın Tedavisi): Cerrahiye uygun olmayan yaşlı hastalarda veya ameliyatın zor olduğu bölgelerde kullanılabilir.
İleri Evre Hastalık İçin İlaçlar
a) Hedgehog İnhibitörleri (Vismodegib, Sonidegib): Ameliyat veya radyoterapi ile tedavi edilemeyen, çok ilerlemiş veya nadiren metastaz yapmış vakalarda kullanılan ağızdan alınan ilaçlardır.
8. Günlük Yaşam Önerileri
a) Güneşten Korunma: Güneşin en dik olduğu saatlerde (10:00-14:00) dışarı çıkmamaya çalışın.
b) Kıyafet: Dışarıdayken geniş kenarlı şapka, güneş gözlüğü ve kolları kapatan giysiler giyin.
c) Kendi Kendine Muayene: Cildinizi düzenli olarak (örneğin ayda bir) ayna karşısında kontrol edin. Yeni çıkan veya iyileşmeyen yaraları not edin.
9. Korunma ve Alevlenmeyi Önleme
a) Güneş Koruyucu: Dışarı çıkarken en az 30 faktörlü, geniş spektrumlu (UVA ve UVB korumalı) güneş kremi kullanın. Çocukluktan itibaren düzenli kullanım koruyucudur.
b) Yapay Bronzlaşmadan Kaçınma: Solaryum cihazları UV radyasyonu yayar ve kanser riskini artırır; kesinlikle kaçınılmalıdır.
c) Vitamin Desteği: Bazı çalışmalarda Nikotinamid (B3 vitamini) takviyesinin, yüksek riskli hastalarda yeni kanser oluşumunu azaltabileceği gösterilmiştir, ancak bunu doktorunuza danışmadan kullanmayınız.
10. Sık Sorulan Sorular
Soru 1: Bu kanser türü beni öldürür mü?
Cevap: Bazal hücreli kanser, "yarı-kötü huylu" olarak bilinir ve metastaz yapma (vücuda yayılma) riski son derece düşüktür (%0.0028 - %0.55 arası). Erken tedavi edildiğinde ölümcül değildir, ancak tedavi edilmezse bulunduğu bölgede (göz, burun, kemik) ciddi hasara yol açabilir.
Soru 2: Tedavi sonrası tekrar eder mi?
Cevap: Evet, tekrar etme riski vardır. 5 yıllık nüks (tekrar) oranı tedavi yöntemine göre %1 ile %10 arasında değişir. Ayrıca, bir kez BHK geçiren kişilerin, 3 yıl içinde yeni bir BHK geliştirme riski yaklaşık %44'tür.
Soru 3: İz kalır mı?
Cevap: Cerrahi tedavilerde dikiş izi kalabilir. Ancak Mohs cerrahisi gibi yöntemlerle bu iz en aza indirilmeye çalışılır. Kriyoterapi veya koterizasyon sonrası beyaz lekeler kalabilir.
Soru 4: Hangi doktora gitmeliyim?
Cevap: Tanı ve tedavi için bir Dermatoloji (Cildiye) uzmanına başvurmalısınız. Cerrahi işlem gerekiyorsa Plastik Cerrahi uzmanları da sürece dahil olabilir.
Soru 5: Çocuğuma geçer mi?
Cevap: Bazal hücreli kanser bulaşıcı değildir. Ancak açık ten rengi gibi genetik özellikler çocuğunuza geçebilir, bu da onların da güneşe karşı hassas olmasına neden olabilir. Gorlin sendromu gibi nadir genetik hastalıklar kalıtsaldır.
Soru 6: Kanserli bölgeyi kaşırsam yayılır mı?
Cevap: Kaşımak kanseri vücuda yaymaz ancak yaranın enfeksiyon kapmasına, kanamasına ve iyileşmemesine neden olabilir.
Soru 7: Bitkisel kremlerle geçer mi?
Cevap: Hayır. Bazal hücreli kanser, kökleri derinleşebilen bir tümördür. Yüzeysel kremler veya bitkisel karışımlar tümörü yok etmez, aksine zaman kaybedilmesine ve tümörün derinleşmesine neden olabilir.
Soru 8: Solaryuma girmek güvenli mi? Cevap: Hayır. Solaryum cihazları yoğun UV ışını verir ve bazal hücreli kanser riskini yaklaşık 1,5 kat artırır. Kesinlikle önerilmez.
11. Ne Zaman Doktora Başvurmalıyım?
a) Cildinizde 3-4 haftadır iyileşmeyen, kanayan veya kabuklanan bir yara varsa.
b) İnci tanesi gibi parlayan, üzerinde kılcal damarlar olan, giderek büyüyen bir kabartı fark ederseniz.
c) Daha önce olmayan, yara izine benzeyen sert ve beyazımsı bir alan oluşursa.
d) Eski bir yara izi üzerinde değişiklik, ülserleşme veya kanama başlarsa.
12. Doktor Randevusunda Sorulabilecek Sorular
- Kanserimin tipi nedir (yüzeysel, nodüler, infiltratif vb.)?
- Benim için en uygun tedavi yöntemi hangisidir?
- Mohs cerrahisi (mikroskobik kontrollü cerrahi) benim için gerekli mi?
- Tedavi sonrası ne kadar iz kalacak?
- Tedavi sonrası ne sıklıkla kontrole gelmeliyim?
- Bu kanserin vücudumun başka bir yerine sıçrama ihtimali var mı?
- Ailemdeki diğer kişiler (çocuklarım/kardeşlerim) risk altında mı?
- Güneşten korunmak için hangi güneş kremini önerirsiniz?
- Tekrar oluşmasını engellemek için alabileceğim bir vitamin veya ilaç (örn. Nikotinamid) var mı?
- Biyopsi sonucum ne zaman çıkar?
Hazırlayan: Prof. Dr. Ahmet Metin