TC. Pamukkale Üniversitesi Tıp Fakültesi
Deri ve Zührevi Hastalıklar Anabilim Dalı
ATOPIK DERMATIT (EGZAMA) HASTA BILGILENDIRME REHBERI
1. Hastalığın Kısa Tanımı
Atopik dermatit, aynı zamanda atopik egzama olarak da bilinir, deride kuruluk, şiddetli kaşıntı ve iltihaplanma ile karakterize kronik (uzun süreli) bir deri hastalığıdır. Genellikle ataklar ve iyileşme dönemleri ile seyreder. Bebeklik döneminde sık görülmekle birlikte her yaşta ortaya çıkabilir ve "kaşındıran döküntü" olarak da adlandırılır.
2. Bu Hastalık Neden Olur?
Atopik dermatitin nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, genetik yatkınlık, bağışıklık sistemi düzensizlikleri ve çevresel faktörlerin karmaşık bir etkileşimi sonucu ortaya çıktığı düşünülmektedir.
- Deri Bariyeri Bozukluğu: Hastalarda genellikle deri bariyerini oluşturan proteinlerde (örneğin filaggrin geni) mutasyonlar bulunur; bu durum derinin su tutma kapasitesini azaltır ve dışarıdan gelen tahriş edici maddelerin veya alerjenlerin girişini kolaylaştırır.
- Bağışıklık Sistemi: Bağışıklık sisteminin aşırı tepki vermesi (özellikle Th2 tipi iltihaplanma) deride yangıya neden olur.
- Çevresel Faktörler: Soğuk ve kuru hava, sert sabunlar, yünlü kıyafetler, stres ve bazı alerjenler (ev tozu akarları, polenler) hastalığı tetikleyebilir.
- Mikrobiyota: Derideki mikrop dengesinin bozulması ve Staphylococcus aureus bakterisinin yoğunlaşması iltihabı artırabilir.
3. Belirtiler ve Bulgular
Hastalığın belirtileri yaşa göre değişiklik gösterebilir.
- Sık Görülen Belirtiler:
- Şiddetli Kaşıntı (Pruritus): Hastalığın en temel özelliğidir ve genellikle uykuyu bölecek kadar şiddetlidir.
- Kuru Cilt (Kserozis): Deri bariyeri bozulduğu için nem kaybı yaşanır.
- Kızarıklık ve Döküntü: Egzamalı alanlar kırmızı, pullu ve bazen sızıntılı olabilir.
- Bebeklerde: Genellikle yüz (yanaklar), saçlı deri ve kol-bacakların dış yüzeylerinde görülür; bez bölgesi genellikle korunur.
- Çocuk ve Yetişkinlerde: Dirsek içleri, diz arkaları, boyun ve el bilekleri gibi kıvrım yerlerinde yoğunlaşır.
- Daha Az Görülen Belirtiler:
- Dennie-Morgan Çizgisi: Göz altı kapağında fazladan bir katlanma çizgisi.
- Hertoghe Belirtisi: Kaşların yan kısımlarının seyrelmesi.
- Avuç İçi Çizgilenmesi: Avuç içlerinde belirgin çizgiler (hiperlinearite).
- Uyarı İşaretleri:
- Sarımsı kabuklanmalar (bakteriyel enfeksiyon işareti olabilir).
- Yaygın, ağrılı su kabarcıkları (egzama herpetikum adı verilen ciddi bir viral enfeksiyon olabilir).
4. Bulaşıcı mı? Başkalarına Geçer mi?
Hayır, atopik dermatit (egzama) bulaşıcı değildir. Kişiden kişiye temasla geçmez.
5. 5. Kimlerde Daha Sık Görülür?
- Çocuklar: Hastalık vakalarının yaklaşık %60'ı yaşamın ilk yılında başlar. Avrupa'da okul öncesi çocukların %15-20'sini etkileyebilir.
- Aile Öyküsü Olanlar: Anne veya babasında atopik dermatit, astım veya saman nezlesi (alerjik rinit) olan çocuklarda risk daha yüksektir (%60-80'e kadar çıkabilir).
- Şehir Yaşamı: Sanayileşmiş toplumlar ve kentsel alanlarda görülme sıklığı daha yüksektir.
6. Tanı Nasıl Konur?
- Muayene: Genellikle hastanın öyküsü ve klinik görünümü tanı için yeterlidir; tanı için özel bir laboratuvar testi şart değildir. Doktorunuz Hanifin ve Rajka kriterleri adı verilen özelliklere bakar (kaşıntı, tipik dağılım, kronik seyir vb.).
- Biyopsi: Nadiren, diğer hastalıkları dışlamak için gerekebilir.
- Alerji Testleri: Rutin olarak önerilmez ancak tetikleyici faktör şüphesi varsa veya tedaviye dirençli durumlarda yama testi (patch test) veya kanda IgE bakılabilir.
7. Tedavi Seçenekleri
Atopik dermatitin kesin bir "kürü" yoktur, ancak tedaviler belirtileri kontrol altına almayı ve alevlenmeleri önlemeyi amaçlar.
Evde Bakım / Yaşam Tarzı
a. Nemlendiriciler: Tedavinin temel taşıdır. Deri bariyerini onarır ve kurumayı önler. Günde en az iki kez uygulanmalıdır.
- Banyo: Ilık suyla kısa duşlar alınmalı ve hemen ardından nemlendirici sürülmelidir.
Topikal Tedaviler (Krem ve Merhemler)
- Topikal Kortikosteroidler (Kortizonlu kremler): İltihabı ve kaşıntıyı azaltmak için alevlenme dönemlerinde ilk tercihtir. Uzun süreli kullanımda deri incelmesi gibi yan etkileri olabilir, doktor kontrolünde kullanılmalıdır.
- Topikal Kalsinörin İnhibitörleri (Takrolimus, Pimekrolimus): Kortizon içermezler. Özellikle yüz, göz çevresi ve kıvrım bölgeleri gibi hassas alanlarda tercih edilirler. Yan etki olarak başlangıçta yanma hissi yapabilirler.
- Topikal PDE-4 İnhibitörleri (Kirisaborol) ve JAK İnhibitörleri (Ruksolitinib): Yeni nesil, kortizon içermeyen kremlerdir; hafif ve orta şiddetteki egzamada kullanılırlar.
Ağızdan İlaçlar ve Sistemik Tedaviler
- Sistemik İmmünosüpresanlar: Şiddetli vakalarda siklosporin, metotreksat, azatioprin gibi bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar kullanılabilir. Bu ilaçlar yan etkileri (böbrek/karaciğer etkileri, enfeksiyon riski) nedeniyle yakın takip gerektirir.
- Oral JAK İnhibitörleri: Baricitinib, upadacitinib ve abrocitinib gibi yeni nesil haplar, orta ve şiddetli atopik dermatit tedavisinde onaylanmıştır ve kaşıntıyı hızla azaltabilir.
Biyolojik Tedaviler
- Dupilumab, Tralokinumab, Lebrikizumab: Bu iğne tedavileri, iltihaba neden olan spesifik molekülleri (IL-4, IL-13) hedefler. Orta ve şiddetli vakalarda kullanılır ve genellikle güvenli kabul edilirler; en sık yan etkisi göz nezlesidir (konjonktivit).
- Nemolizumab: Kaşıntı ile ilişkili IL-31 molekülünü hedefleyen yeni bir biyolojik ajandır.
Işık Tedavileri (Fototerapi)
- Dar Bant UVB ve UVA1: Yaygın egzaması olan ve kremlere yanıt vermeyen hastalarda kullanılır. Uzun süreli kullanımda deri yaşlanması riski göz önünde bulundurulmalıdır.
8. Günlük Yaşam Önerileri
- Cilt Bakımı Rutini: Nemlendirici kullanımı bir alışkanlık haline gelmelidir; merhem formundaki ürünler losyonlara göre daha etkilidir.
- Banyo/Temizlik: Sabun yerine "syndet" adı verilen sabunsuz temizleyiciler kullanın. Kese ve lif yapmaktan kaçının.
- Kıyafet: Pamuklu ve yumuşak dokulu kıyafetler tercih edin; yünlü ve sentetik kumaşlar kaşıntıyı artırabilir.
- Kaşıntı Yönetimi: Tırnakları kısa tutun. Gece kaşıntıları için doktorunuzun önerdiği antihistaminikler uykuya dalmayı kolaylaştırabilir.
9. Korunma ve Alevlenmeyi Önleme
- Tetikleyicilerden Kaçınma: Stres, terleme, sert temizlik maddeleri ve bilinen alerjenlerden uzak durulmalıdır.
- Proaktif Tedavi: Sık tekrarlayan bölgelere, egzama iyileşse bile haftada iki kez tedavi edici krem (kortizonlu veya kortizonsuz) sürmek alevlenmeleri önleyebilir.
- Çevresel Önlemler: Evde toz akarı önlemleri almak bazı hastalarda faydalı olabilir.
10. Sık Sorulan Sorular
Soru 1: Atopik dermatit tamamen iyileşir mi?
Cevap: Çocukların yaklaşık %70'inde ergenliğe kadar hastalık kendiliğinden geçer (remisyona girer), ancak bazılarında yetişkinlikte de devam edebilir.
Soru 2: Bu hastalık bir gıda alerjisi midir?
Cevap: Hayır, atopik dermatit bir gıda alerjisi değildir. Ancak şiddetli egzaması olan çocuklarda gıda alerjisi (yumurta, süt, yer fıstığı vb.) daha sık görülür. Gıdaları diyetten çıkarmak genellikle egzamayı iyileştirmez.
Soru 3: Kortizonlu kremler tehlikeli midir?
Cevap: Doktor kontrolünde, doğru dozda ve sürede kullanıldığında güvenli ve en etkili tedavidir. Yan etkiler (deri incelmesi gibi) genellikle uzun süreli ve kontrolsüz kullanımda görülür.
Soru 4: Çocuğuma banyo yaptırmalı mıyım, yoksa suyu azaltmalı mıyım?
Cevap: Kısa süreli (5-10 dakika) ılık banyolar ve hemen ardından nemlendirici sürülmesi ("soak and smear" yöntemi) cildi nemlendirmek için önerilir.
Soru 5: Hamilelikte ilaç kullanabilir miyim?
Cevap: Hamilelikte tedavi seçenekleri değişebilir. Nemlendiriciler güvenlidir, ancak diğer ilaçlar için mutlaka doktorunuza danışmalısınız. Örneğin, metotreksat gibi bazı sistemik ilaçlar gebelikte kullanılmaz.
Soru 6: Hangi nemlendiriciyi kullanmalıyım?
Cevap: En iyi nemlendirici, düzenli olarak kullanabileceğiniz nemlendiricidir. Genellikle kokusuz, koruyucu madde içermeyen ve yağ oranı yüksek (merhem formunda) ürünler daha etkilidir.
Soru 7: Stres egzamamı artırır mı?
Cevap: Evet, duygusal stres atopik dermatit alevlenmeleri için önemli bir tetikleyicidir.
Soru 8: Egzama iz bırakır mı?
Cevap: Egzama iyileştikten sonra deride renk değişiklikleri (koyu veya açık lekeler) kalabilir, ancak bunlar genellikle kalıcı yara izi (skar) değildir ve zamanla düzelir.
11. Ne Zaman Doktora Başvurmalıyım?
- Egzamalı bölgede sarı kabuklanma, akıntı veya içi irin dolu kabarcıklar (impetigo belirtisi) varsa.
- Ciltte yaygın, ağrılı su kabarcıkları ve ateş gelişirse (egzama herpetikum şüphesi).
- Evde uyguladığınız tedavilere rağmen kaşıntı ve döküntüler kontrol altına alınamıyorsa.
- Kaşıntı nedeniyle uyku düzeni veya günlük yaşam ciddi şekilde etkileniyorsa.
Hazırlayan: Prof. Dr. Ahmet Metin