T.C Pamukkale Üniversitesi Tıp Fakültesi
Dermatoloji Anabilim dalı
ARTEFAKT (FAKTİYÖZ DERMATİT) DERMATİT
1. Hastalığın Kısa Tanımı Artefakt dermatit (faktisyöz dermatit), hastanın genellikle altta yatan psikolojik bir sıkıntı veya duygusal bir ihtiyacı ifade etmek amacıyla, kendi cildinde kasıtlı olarak veya farkında olmadan yaralar oluşturduğu psikodermatolojik bir rahatsızlıktır. Bu durum, hastanın maddi bir kazanç sağlamak için bilerek rol yapmasından farklıdır; temel amaç içsel bir yardım arayışı veya duygusal bir yükün dışa vurumudur. Ciltte normal hastalıklara benzemeyen, aniden ortaya çıkan yaralarla kendini gösterir.
2. Bu Hastalık Neden Olur? Hastalığın temelinde çoğunlukla duygusal düzenleme zorlukları, stres ve psikolojik zorlanmalar yatar. Kaygı, depresyon, beden algı bozukluğu, travma sonrası stres bozukluğu veya mükemmeliyetçi kişilik özellikleri en sık görülen risk faktörleridir. Özellikle ergenlik döneminde akran zorbalığı, sosyal dışlanma, sınav stresi; yetişkinlerde ise aile içi sorunlar, iletişim eksikliği, ayrılıklar veya yas gibi yaşam olayları hastalığı tetikleyebilir. Bazen bu yaralar, yoğun stres altında "dissosiyasyon" (ayrışma/trans hali) adı verilen bir durumda, hasta kendi eyleminin farkında olmadan bile oluşturulabilir.
3. Belirtiler ve Bulgular
- Sık Görülen Belirtiler: En belirgin özellik, hastanın kendi elleriyle kolayca ulaşabildiği yüz, kolların dış yüzleri, bacaklar, omuzlar ve gövde gibi bölgelerde ortaya çıkan garip, asimetrik ve keskin kenarlı yaralardır. Yaralar genellikle geometrik şekilli, düz çizgiler halinde çizikler, kimyasal/termal yanıklar, kabuklanmalar veya su toplamaları şeklindedir. Hastalar genellikle bu yaraların nasıl oluştuğunu net olarak anlatamazlar veya durumun ciddiyetine kıyasla şaşırtıcı derecede kaygısız görünebilirler ("güzel aldırmazlık" veya la belle indifférence).
- Daha Az Görülen Belirtiler: Tırnak veya saçlara yönelik hasarlar, dudaklarda yara (faktisyöz keilit), cilde sıkı bağlar bağlanmasına bağlı bölgesel şişlikler (faktisyöz lenfödem) veya cilde yabancı maddelerin (yağ, diş macunu vb.) enjekte edilmesiyle oluşan şişlikler görülebilir.
- Acil Değerlendirme Gerektiren Uyarı İşaretleri: Ciltte kemiğe kadar inebilen derin doku hasarları (ülserler), şiddetli iltihaplanma/enfeksiyon bulguları, hastada kendine zarar verme düşüncelerinin olması veya çocuk hastalarda fiziksel/duygusal istismar şüphesi bulunması durumunda acil tıbbi ve psikiyatrik müdahale şarttır.
4. Bulaşıcı mı? Başkalarına Geçer mi? Hayır, artefakt dermatit kesinlikle bulaşıcı değildir. Herhangi bir bakteri, virüs veya mantardan kaynaklanmaz. Hastalık tamamen kişinin fiziksel veya kimyasal yollarla kendi cildine hasar vermesi sonucu oluştuğu için temasla başkalarına geçmesi mümkün değildir.
5. Kimlerde Daha Sık Görülür? Hastalık sıklıkla ergenlik döneminin sonları ile genç yetişkinlikte ortaya çıkar. Kadınlarda erkeklere oranla yaklaşık 4 kat ile 20 kat arası yüksek oranda görülür. Yalnız, işsiz veya sosyal destek sistemi zayıf olan bireylerde, halihazırda psikiyatrik tedavi görenlerde veya stres altında olanlarda risk daha yüksektir. Bazen çocuklarda da çözülemeyen stres faktörlerine karşı sessiz bir yardım çağrısı olarak görülebilir.
6. Tanı Nasıl Konur?
- Muayene ve Testler: Tanı öncelikle bir "dışlama" tanısıdır. Dermatoloji uzmanı öncelikle diğer organik cilt hastalıklarını eler. Yaraların şekli, ulaşılabilir bölgelerde olması ve hikayenin belirsizliği tanıyı güçlendirir. Dermoskopi cihazı ile yaralar incelenebilir. Gerekli durumlarda diğer hastalıkları dışlamak için deri biyopsisi yapılabilir; biyopside tipik cilt hastalıklarından ziyade genellikle fiziksel veya termal hasar izleri görülür.
- Hazırlık: Hastanın doktor randevusuna gelirken hissettiği duygusal stresi ve yaşadığı olayları (ailevi/sosyal) doktoruyla paylaşmaya açık olması, hem doğru tanının konmasını hem de doğru yardımın alınmasını kolaylaştıracaktır.
7. Tedavi Seçenekleri Tedavi süreci hem dermatoloji hem de psikiyatri uzmanlarının işbirliğini gerektirir.
- Evde Bakım / Yaşam Tarzı: Tahriş edici maddelerden uzak durulması ve nazik cilt bakımı uygulanması esastır. Cilde hasar verme döngüsünü kırmak için bazı yaraların kapalı pansumanla örtülmesi önerilebilir.
- Yüzeyel Tedaviler (Krem/Merhem): Yaraların iyileşmesini hızlandırmak için bariyer onarıcı kremler, bariyer kremler ve eğer enfeksiyon riski varsa topikal antibiyotikli merhemler kullanılabilir. Hastanın yaraya müdahalesini engellemek için doktor kontrolünde bazen koruyucu sargılar uygulanır.
- Ağızdan İlaçlar: Ciltte ciddi bakteriyel enfeksiyon gelişmişse ağızdan antibiyotikler reçete edilebilir. Ancak asıl medikal tedavi, hastanın kaygı veya depresyon düzeyini azaltmak amacıyla ruh sağlığı uzmanları tarafından reçete edilen antidepresanlar veya diğer psikiyatrik ilaçlardır.
- Işık Tedavileri (Fototerapi): Bu hastalıkta yeri yoktur.
- Biyolojik Tedaviler: Bu hastalıkta kullanılmaz.
- Prosedürler / Cerrahi: Sadece yaraların çok derinleştiği, ölü doku oluştuğu veya kemik enfeksiyonu riski olan çok ciddi durumlarda plastik cerrahi ile ölü dokuların temizlenmesi gerekebilir.
- Psikoterapi: Bilişsel Davranışçı Terapi, alışkanlığı tersine çevirme eğitimi ve aile terapileri gibi psikoterapi yöntemleri, kişinin strese bağlı kendine zarar verme davranışını azaltmada tedavinin temel taşıdır.
8. Günlük Yaşam Önerileri
- Cilt Bakımı Rutini: Sabun içermeyen, cildi kurutmayan nazik temizleyiciler kullanın.
- Banyo ve Nemlendirme: Sık sık kokusuz ve onarıcı özellikte nemlendiriciler sürerek cilt bariyerinizi güçlendirin.
- Güneş, Kıyafet, Kozmetik: İyileşen yara yerlerinde iz veya koyu renk (hiperpigmentasyon) kalmaması için mutlaka güneş kremi kullanın. Rahat, sürtünme yapmayan kıyafetler tercih edin.
- Kaşıntı ve Dürtü Yönetimi: Cilde zarar verme dürtüsü geldiğinde dikkatinizi dağıtacak hobiler edinin veya stresi azaltan nefes ve gevşeme egzersizleri uygulayın.
- İş, Okul ve Sosyal Yaşam: Psikolojik destek süreci devam ederken günlük rutinden kopmamak, okula veya işe devam etmek iyileşme için motive edici olacaktır.
9. Korunma, Tekrarı ve Alevlenmeyi Önleme Bu hastalığın tekrarını önlemenin en önemli yolu, tetikleyici psikolojik stresörlerle başa çıkma becerilerini geliştirmektir. Dermatolog ve ruh sağlığı uzmanıyla düzenli randevulara devam etmek, duygusal stresi paylaşmaktan çekinmemek, sağlıklı iletişim yolları kurmak ve aile içi çatışmaları çözümlemek hastalığın nüksetmesini engelleyecektir.
10. Sık Sorulan Sorular
- İyileşir mi? Evet, hasta doktor işbirliği, psikolojik destek ve uygun yara bakımı ile hastalık iyileşir.
- İz bırakır mı? Yüzeyel yaralar izsiz geçebilir, ancak asit, yanık veya derin fiziksel müdahale ile oluşturulan yaralar kalıcı leke veya yara izi bırakabilir.
- Kronik mi? Altta yatan psikolojik sorun çözülmediği takdirde yıllarca alevlenme ve sönmelerle giden kronik bir duruma dönüşebilir.
- Hamilelikte ne olur? Hastalık hamilelikte artan duygusal strese bağlı olarak dalgalanma gösterebilir, bu dönemde psikolojik destek çok önemlidir.
- Çocuğa geçer mi? Genetik veya bulaşıcı bir hastalık değildir, çocuğa doğrudan geçmez. Ancak evdeki yoğun stres ortamı çocukların da psikolojisini etkileyebilir.
- Hangi doktora gidilir? İlk olarak Dermatoloji uzmanına başvurulur, ancak tedavi için Psikiyatri veya Klinik Psikoloji bölümleriyle mutlaka eş zamanlı ilerlenmelidir.
- Hangi ürünleri kullanmalıyım/kaçınmalıyım? Kolonya, alkol, keskin kimyasallar, yakıcı veya asitli maddelerden kesinlikle kaçınılmalıdır. Yalnızca doktorunuzun tavsiye ettiği bariyer onarıcı kremler kullanılmalıdır.
- Kendime zarar verdiğimi gerçekten hatırlamıyorum, bu normal mi? Evet, bazı hastalar bu davranışları aşırı stres altında iken "dissosiyasyon" adı verilen, zihnin gerçeklikten anlık koptuğu bir nevi dalgınlık veya trans halinde gerçekleştirebilirler ve süreci hatırlamayabilirler.
11. Ne Zaman Doktora Başvurmalıyım?
- Yaraların etrafında artan kızarıklık, sıcaklık, iltihaplı akıntı veya ağrı varsa,
- Yaralar kendi kendine kapanmıyor ve giderek derinleşiyorsa,
- Kendinize zarar verme düşünceleriniz, ciddi bir karamsarlık veya başa çıkılamayan psikolojik kriz anları yaşıyorsanız derhal doktorunuza başvurmalısınız.
12. Doktor Randevusunda Sorulabilecek Sorular
- Cildimdeki bu yaraların başka bir tıbbi rahatsızlıktan kaynaklanmadığından nasıl emin olabiliriz?
- Yaraların iltihaplanmasını önlemek için evde nasıl bir bakım yapmalıyım?
- Bu yaraların kalıcı iz bırakmasını engellemek için uygulayabileceğim bir krem var mı?
- Yaralarımın üzerine kapalı pansuman yapmamın iyileşmeye bir faydası olur mu?
- Psikiyatri veya psikoloji uzmanıyla görüşmem bu cilt sorunumu çözmemi nasıl hızlandırır?
- Cildime dokunma veya zarar verme dürtüsü geldiğinde bunu yönetmek için hangi yöntemleri kullanabilirim?
- Tedavi için önerilen psikiyatrik ilaçların cilt kuruluğu gibi yan etkileri olur mu?
- Ailemin veya çevremin bu süreçte bana nasıl yaklaşması, nasıl destek olması en doğrusudur?
- İyileşme sürecim ortalama ne kadar sürer ve bu süreçte kontrollerimiz ne sıklıkla olacak?
- Hastalığın ileride tekrar alevlenmemesi için şimdiden alabileceğim önlemler nelerdir?
Hazırlayan: Prof.Dr. Ahmet Metin