AYASULUK TEPESİ VE ST. JEAN ANITI KAZISI

 

Antik kaynaklara göre Efes Piskoposluk Merkezi ve Sarayı M.S. 7. yüzyıl’da III. Efes’ten IV. Efes’e (Ayasuluk Tepesi’ne) taşınmıştır. St. Jean Kilisesi çevresinde yapılan araştırmalar, Piskoposluk Merkezi ve Sarayının büyük olasılıkla kilisenin güneydoğusunda olabileceğini göstermiştir.. 2013 yılında ayrı bir girişinin varlığı saptanan Sarayın olduğu GD Yapı Grubu Laskarisler (M.S. 1204-1260) ve Aydınoğulları Beyliği (M.S. 1304-1390) dönemlerinde yeni onarımlarla kullanılmaya devam etmiştir.

St. Jean Kilisesi Güneydoğu Yapı Grubu’ndaki ilk kazılar 1960-1963 yıllarında Efes Müze Müdürlüğü tarafından gerçekleştirilmiştir. Yapı grubunun güneyindeki yeni dönem kazılar ise 2010 yılında ekibimiz tarafından başlatılmış ve özellikle AN Sarnıcında 2014 yılında devam edilmiştir. Burada daha önce bilinmeyen Ayasuluk Tepesi dış surlarının güneydoğu köşesinde surlardan önce inşa edilmiş 25.80 x 27.20 m. dış ölçülerinde büyük bir Bizans Dönemi sarnıcı (AN Sarnıcı) bulunmuştu. Kilise ile çağdaş olan sarnıç yine aynı döneme ait Selçuk içindeki Bizans Dönemi su kemerlerinin getirdiği suyla besleniyordu. Amacımız 2013 yılından itibaren Sarnıcın güneyindeki Aydınoğulları konut ve işliklerini olduğu gibi koruyup Sarnıcın kuzey yarısında (10X20 m’ lik bölümde) tabana ulaşmaktır.

Şimdiye kadar yapılan kazılar göstermiştir ki Sarnıcın üzerinin 9 kubbe ile örtüyordu. 11. yüzyılda bir deprem sonucu sarnıcın kubbeleri çökmüş sarnıç işlevini kaybetmiştir. Çöküntü alanı uzun bir dönem çöplük olarak kullanılmış ve 12. yy’ da dolgu üzerine Geç Bizans ve Aydınoğulları Beyliği dönemlerinde çamur harçlı taş duvarları olan konutlar ve işlikler inşa edilmiştir.

Sarnıçta 2010 yılında başlanan kazılara 2011, 2012 ve 2013 yıllarında devam edilmiştir. 2012 yılında sarnıcın güneyindeki duvarların ve işliklerin korunmasına karar verilmiş ve 2013 yılında sarnıcın kuzey yarısındaki yukarıda adı geçen dönemlere ait duvarlarının kaldırılarak sarnıç tabanına doğru inilmeye başlanmıştır. 2013 yılında 40.00 m kotundan 39.00 m kotuna kadar inilmiştir. Bu sezon ise 39.00 kotunda başlayan kazılarda doğu ve batıdaki küçük bölümler hariç 37.90 kotuna kadar inilmiştir. Gelecek yıllarda daha birkaç metre aşağıda olduğunu tahmin ettiğimiz sarnıcın kubbe yıkıntılarına ve daha sonra sarnıcın tabanına ulaşılması amaçlanmaktadır.


AN SARNICIKUZEY YARISI 2014 YILI KAZILARI

52/T (Doğu) Plankaresi

AN Sarnıcı kuzey yarısında ortalama 10X20 m’lik bölümdeki 2014 yılı kazıları 11 Temmuz’da başlamıştır. Alan önce doğu ve batı olarak iki bölüme ayrılmıştır. Bunda 52-T plankaresinin merkezi aksında yer alan ve 2013 yılında yerinde bırakılan kuzey-güney yönlü duvar belirleyici olmuştur. Duvarın doğusunda 51-52T-U, batısında 52/S-T plan karelerinde çalışılmıştır. Doğuda 52/T plan karesinde 5.70x3.53 m’ lik bölümdeki kazı çalışmaları 39.00 kodunda başlamıştır.

Başlangıçta kuzey, güney yönlü duvarın altında uzanan toprak kesitte yanık izlerinin olduğu bir tabaka kazılmıştır. Yanık izlerinin görüldüğü başka iki tabaka daha kazılar süresince tespit edilmiştir. Kesitteki bu yanık izleri güneyde birbirine yaklaşmakta, kuzeye doğru, birbirinden uzaklaşmaktadır. Yanık izleri plankarenin güneyi ve kuzeyi boyunca kesitlerde de takip edilmiştir. Güneyden kuzeye doğru yapılan kazı çalışmaları, bir kılavuz vazifesi gören bu tabakalar izlenerek gerçekleştirilmiştir. Yanık izlerinin görüldüğü güneyde birbirine yaklaşan tabakalar yatay olarak kazılan alanda da tespit edilmiştir.

Buluntu olarak plankareyi çevreleyen bu yanık izleri içeren küllü-yumuşak toprak içinde seramik-hayvan kemikleri sayısal olarak artmıştır. Buluntu topluluğu plankarenin güney alanında yoğundur. Olasılıkla bu duvar hattı boyunca yukarıdan aşağıya doğru molozların, çöplerin döküldüğü ve bunların zamanla oluşturduğu bir birikinti söz konusudur. Yanık izleri zaman zaman bu alanda çöplerin toplanıp yakıldığına işarettir.

Güney kesitte en üst seviyedeki toprağın çökerek alttaki moloz kalıntıları içeren tabakaya doğru U kesitli bir çukur olarak indiği ve bu çukurun alt bölümünde seramiklerin diklemesine durur şekilde üstten sıkıştığı görülmektedir. Bu kesitte kalan yazıtlı mermer bir blok olasılıkla bu büyük çöp çukuru içine atılmış vaziyette görülmektedir.  Bu çöp çukurunun hemen üstünde ise Aydınoğulları ve Osmanlı Dönemine ait konutlar ve işlikler vardır.

Kazı çalışmaları boyunca üst kodlarda sıklıkla görülen sırlı seramikler alt kodlarda azalmakta daha çok sırsız ve kullanıma yönelik seramikler göze çarpmaktadır. Seramikler genel olarak 12.yy’ın sonları 13.yy’ın başlarına tarihlenmektedir. Seramiklerle birlikte genel buluntular, hayvan kemikleri, aşırı derecede korozyona uğramış bronzdan ve demirden metal parçalar, bir kısmı bileziklere ait cam parçalar, metal ve cam cüruflarıdır. Alanda 37.90 koduna ulaşılmış ve yaklaşık 1.10 m derinliğinde toprak kazılmış, önceden planlanan kazı programına göre çalışmalar sonlandırılmıştır.

52/U Plankaresi

52/T plan karesinin doğusundaki 52/U plan karesinin kuzey kısmında 5.80X3.75 m’lik bir alanda çalışılmıştır. Doğudan-batıya doğru gerçekleştirilen seviye inme çalışmalarında toprak rengi, sertliği 52/T plan karesindeki ile hemen hemen aynıdır. Doğuda 52/T plankaresinin güneyindeki birikinti alandan itibaren bu plankarenin de güneyi boyunca uzanan yanık izlerinin görüldüğü tabaka devam etmektedir. Toprak küllü ve yumuşaktır.

 Buluntular 52/T plankaresinde olduğu gibi çoğunlukla bu alanda toplanmıştır. Plankarenin ortasında yaklaşık kuzeybatı, güneydoğu doğrultusunda uzanan moloz bir dolgu bulunmaktadır. Bu dolgu yine 52/T plankaresinden itibaren uzanmaktadır. Sert harç, kiremit ve taş parçalarının olduğu bu dolgu alanın etrafını çeviren yumuşak toprak alan yeni çukurların açılarak çöplerin dökülmesi için daha uygundur. Bu yüzden genel buluntuların yoğun olarak görüldüğü küllü-yumuşak toprak alan bu sert moloz dolguyu çevrelemektedir.

52/T plankaresinin kuzeydoğusu ve kuzeybatısında kalın bir tabaka halinde başlayan küllü-yumuşak toprak kuzey kesitte ince bir hat şeklinde altındaki moloz tabakayla birlikte devam etmektedir. Bu hat batıda 52/T plankaresine doğru uzanmaktadır. Plankarenin kuzeybatı köşesinde kesitte moloz tabakayı yukarıdan aşağıya doğru kesen bir çöp çukuru tespit edilmiştir. Bu çöp çukurunun bir bölümü kuzeydeki 51-U plankaresini de içine aldığından yarısı güneyde 52/U plankaresinde ve diğer yarısı kuzeyde 51-U plankaresinde olmak üzere yuvarlak bir çöp çukuru kazılmıştır.

Bu çöp çukurunun alt seviyelere inme çalışmalarında küllü-yumuşak toprak izlenmiş bu toprak alanın giderek küçülmeye başladığı yerde ise derinleşme çalışması sonlandırılmıştır. Bu çöp çukuru içinde çok fazla miktarda hayvan kemikleri ve kabuklu deniz canlılarına ait kalıntılara rastlanmıştır. Ayrıca kırılmış kısmen tümlenebilir seramik formlarına ait parçalar da toplanmıştır. Bu seramiklerin birleşebilen parçalarına çöp çukurunun en üstünde diğer parçasına ise en altında rastlanması bu çöp çukurunun varlığını daha iyi göstermektedir.  Ayrıca aşırı derecede korozyona uğramış bronz bir sikke ve aynı parçaya ait olması muhtemel bronz parçalar da kayıt altına alınmıştır. Bu çöp çukuru, Büyük Sarnıcın yıkıldıktan sonra molozların ve çöplerin döküldüğü bir alan olarak kullanıldığını ayrıca bu alanda zaman zaman irili ufaklı yeni çöp çukurlarının açıldığını göstermektedir.

51/U Plan karesi

AN Sarnıcı KD köşesinde yer alan 51/U plan karesindeki kazı çalışmaları 1-10 Eylül tarihlerinde yapılmış ve 2013 yılında ulaşılan 39.00 kotunda başlanmıştır. Alan içerisinde yapılan çalışmalarımızda başlangıç kotu ile 38.76 kotu arasında farklı alanlarda taş tuğla döküntülerine rastlanmıştır. Çalışmaların devamında, AN sarnıcı kuzey duvarından yoğun olmakla birlikte alana yayılmış açık renk küllü bir alanda çalışılmıştır. Bu küllü alan içerisinden doğal olarak seramik, metal veya kemik parçaları yoktur. Küllü alanın gerek 51/T gerekse 51/U plankarelerinde özellikle duvar dibinde yoğunluk göstermesi nedeniyle bu küllerin sarnıcın kuzey kısmından döküldüğü düşünülmektedir.

Son çalışmalar 10-12 Eylül tarihlerinde sarnıç kuzeyinde, iskele altında bırakılan Beylikler Dönemi duvarı altında dolguda yapılmıştır. Buradaki kül ve yanık tabakaları sarnıç kuzeyinden güneyine doğru eğimli olarak çok net görülebilmektedir. Sarnıcın bir deprem sonucu yıkıldığına dair izler bu yıl belirginleşmiştir. 37.90 kotuna inildiğinde AN sarnıcı kuzey duvarı üzerinde daha önce görülen çatlaklar daha da belirginleşmiştir. Bu sıva çatlakları sarnıcın kullanıldığı dönemde geçirmiş olduğu deprem izleri olduğu sanılmaktadır.

52/T ve 52/S Plan kareleri

            AN sarnıcı içinde kuzey yarının doğu bölümündeki kazılara 39.00 kotunda 11.07.2014 tarihinde başlanmıştır. Genel amacımız sarnıcın sarnıç işlevini kaybettikten sonra kullanım şeklini ve evrelerini tespit etmektir. Bu yıl öncelikli amacımız ise AN sarnıcı kuzeyinde bu yıl hedeflendiği üzere 37.90 seviyesine ulaşmaktır.

Bu amaçlar doğrultusunda çalışmalara alan içerinde önceki çalışmalarda ortaya çıkartılan kuzey güney yönlü duvar üzerine toprak atımı için bir iskele kurulmasıyla başlanılmıştır. İskelenin kurulmasından sonra kazı çalışmaları 52-T plan karesinde başlanılmıştır İskelenin kurulmuş olduğu duvar 10x10 m’ lik plan kareyi doğu-batı yönde iki parçaya ayırmıştır. Batıdaki 10x7m’lik alanda kazılar sırasında 39.00 ile 38.66 seviyeleri arasından yoğun taş tuğla döküntülerine rastlanmıştır. Bu taş tuğla döküntülerinin 52 T plankaresinin güneydoğu köşesinde daha yoğun olduğu gözlemlenmiştir. Bu döküntünün 38.09 kotu itibariyle devam etmediği görülmüştür.

Devam eden çalışmalarda alan içerisinden AN sarnıcı genel toprak yapısından farklı olarak, kül bir dolguyla karşılaşılmıştır. Burada çapı 1.50 m.ve taban kotu 38.34 olan bir çöp veya çamur çukurunun varlığı saptanmıştır. Plan kare içerisinde genel seviye itibariyle 13. yy seramiklerine rastlanırken, bölümden Beylikler Dönemi seramiklerine de ulaşılmıştır.

Alan içinde yapılan çalışmalarda, 52-T plankaresinin kuzey batısından 38.74 üst kotunda düzensiz taş sırası olduğu düşünülen fakat bir alt seviyede tuğlalarla devam ettiği anlaşılan olası fırın yapısının düzgün taş tuğla sıralı oval şekilde örülmüş KD kısmına rastlanmıştır.  Bu taş örgünün batıya doğru çöktüğü ve bozulduğu veya tahrip edilmiş olduğu gözlemlenmiştir. Bu yapı içinden kül tabakaya rastlanmamış aksine duvar örgüsü kuzey yanından ve güney ucundan kül tabakalara ulaşılmıştır. Bu alanda yapılan çalışmalarımız 13.08.2014 tarihinde ve 37.90 kotunda sonlandırılmıştır.

Devam eden çalışmalarımızda 52-T plankaresinde açığa çıkartılan fırın yapısının devamına ulaşabilmek amacıyla 52 S plan karesinde 2.30X2.30 m’lik bir açma yapılmıştır. Bu alanda yapılan kazılarda batı yönde fırına ait duvar örgüsünün 0.70 m kadar daha devam ettiği fakat sonrasında tahrip edildiği anlaşılmıştır.

51-T Plan karesi

An sarnıcı içinde kuzey yarıdaki kazılar 21-30 Ağustos arasında 51-T plankaresinde sürdürülmüştür. Bu alanda genel seviye olan 39.00 kotundan başlanılmıştır. Çalışılan alan ölçüleri 6.20X2.90 m’dir Yapılan çalışmalarda 39.00 ile 38.49 seviyeleri arası yoğun taş tuğla karışık döküntülü çöplük şeklinde bir alanda çalışılmıştır. Devam eden çalışmalarda ise özellikle AN sarnıcı kuzey duvarı dibinde yoğun olmakla birlikte plankare içinde küllü bir alanda çalışılmıştır. Küllü alan içinde ortaya çıkartılan seramikler 38.09 kotuna kadar daha çok günlük kullanım kaplarına ait iken bu kottan sonra daha çok bezemeli ve sırlı seramik parçalarına ulaşılmıştır. Alan içi seviye 37.90 kotuna gelindiğinde bu alandaki çalışmalarınız sonlandırılmıştır.

AN Sarnıcı içinde kuzey yarıda yapılan kazılar 09.09.2014 tarihinde toprak taşımak için yapılan iskelenin kaldırılmasıyla devam etmiştir. İskelenin kaldırılmasından sonra alt kısımda kalan beylikler dönemi duvar yapısı ve toprağın bir kısmı alınmıştır.

Sonuç olarak 2014 yılı kazı sezonunda St. Jean Kilisesi Güneydoğu Alanında yer alan Büyük Sarnıcın (AN Sarnıcı) kuzey yarısındaki 10x20 m’ lik bölümde 39.00 kotunda başlayan kazılarda 37.90 kotuna kadar inilmiş ve sarnıç içinde toplam 1.10 m. kazı yapılmıştır. Gelecek yıllarda bu yarıdaki kazılara devam edilecektir. Tahminlere göre 2.00 m. altta sarnıcın kubbe yıkıntılarına ulaşılabilecektir.

2014 yılı kazıları net olarak göstermiştir ki Sarnıç kubbeleri yıkılıp sarnıç kullanımı sona erdikten sonra bu yapı, Güney Doğu Yapı grubu insanları tarafından çöp ve kül çukuru olarak kullanılmış ve bu şekilde sarnıç çukurunun doldurulması amaçlanmıştır. Bu arada Geç Bizans Dönemi’nde sarnıcın batısında basit bir ekmek fırını inşa edilmiş veya inşa edilmeye çalışılmıştır.

 

AN Sarnıcı Genel Planı ve Plankareler

AN Sarnıcı kuzey yarısında 2014 yılı başında GB'dan genel görünüm

AN Sarnıcı kuzey yarısının 2014 kazı sezonu sonunda genel görünümü

Duyurular Tümünü Gör