Abughamrents (Polatoğlu, St. Grigor) Kilisesi 

    Şehrin batısında, Bostanlar Deresi’ne bakan yamacın kenarında yer alan yapının ilk inşa tarihi ve banisi kesin olarak bilinmemektedir. Bununla birlikte, kilisede ilk kazı çalışmalarını gerçekleştiren Toramanian tarafından, kaynak gösterilmeksizin yapının Pahlavuni ailesinden I. Grigor Hamze (941-982) tarafından babası Abughamrents’in anısı için inşa ettirildiği ve Grigor Lusavoriç’e adandığı ileri sürülmüştür[1].

    Kilisenin kuzey duvarında bulunan kitabede;

    “489 (M.S. 1040) yılında ben, Apelgharib, Ermeniler’in marzpanı Grigor'un oğlu ve Abughamir'in torunu, en genç oğlu olmam nedeniyle babam tarafından ihmal edilmeme rağmen, aileme olan sevgim nedeniyle bu dinlenme yerini babam Grigor, erkek kardeşim Hamze ve Hrhimosedai için onarttım ve Aziz Stefanos ve Aziz Grigor şapellerini yaptırdım. Rahiplere koşulum şudur: Aziz Stefanos'ta her cuma günü annem Shushan, her cumartesi kardeşim Grigor; Aziz Grigor'da da her cuma dayım Sadoi, her cumartesi kardeşim Grigor (Hamze) için ayin yapılacaktır..."[2].

Sözleri 980 yılı civarında, Prens Grigor Pahlavuni tarafından inşa ettirilen kiliseye, 1040 yılında Apelgharip tarafından kuzeydeki şapellerin eklendiği anlaşılmaktadır[3].

    Günümüze sağlam durumda ulaşan kilise, üç basamaklı platform üzerine kırmızı, siyah ve kahverengimsi düzgün kesme taşlarla dolgu duvar tekniğinde inşa edilmiş olup dışta onikigen, içte heksakonchos (altı yapraklı yonca) planlıdır (Çizim: 1). Tek girişi, güneybatı cephede yer almaktadır (Resim: 2). Yapı 2012 yılında, bir dizi hatalı uygulamayla restore edilmiştir[4].

     Kazı çalışmalarımız kilisenin dört tarafında eş zamanlı olarak 15 gün sürdürülmüştür. Kilisenin güney cephesi önünde sal taşlarıyla döşenmiş zemin temizlenmiş, girişin önünde bulunan mekânın (porch) stylobat kısmı açığa çıkarılarak sınırları tespit edilmiştir (Resim: 3, 4). Kilisenin kapısının batı tarafında, kiliseye birleşik halde mekândan günümüze ulaşan duvar kalıntısı, kilisenin platform basamakları üzerine oturtularak inşa edildiği için, porchun kiliseye sonradan ilave edildiği anlaşılmıştır.

     Cephe önünde, lahit kapaklı bir mezarın açığa çıkarılması, pek çok kültürde adet olduğu üzere, güney cephe önünün burada da mezarlık alanı olarak değerlendirildiğini göstermiştir.

     Kuzey tarafta öncelikle duvarları yaklaşık 1.00-2.00 m yüksekliğinde günümüze ulaşan ve kitabeye göre St. Grigor ile St. Stephanos’a ithaf edilen mezar şapellerinde çalışılmıştır (Resim: 5). Kiliseye gelindiği ilk gün, mezarlık alanının orta bölümündeki bir mezarın kaçak kazıcılar tarafından kazıldığı, mezarın üzerine kapatılan taşların açılan çukurun içine düştüğü ve toprak içinde iki adet kafatasının bulunduğu gözlemlenmiştir. Çalışma süresinin kısıtlı olması nedeniyle, mezarlıkta geniş kapsamlı bir kazı yapılamamış, sadece biri yetişkin, diğeri küçük bir çocuğa ait olduğu anlaşılan kafatasları yerlerinden alınmıştır. Çukur doldurularak alan tesviye edilmiş, bu mezarın güneyindeki ikinci bir mezarın, belki de aynı kaçakçılar tarafından, yana yuvarlanan büyük boyutlu taş kapağı yerine yerleştirilmiştir (Resim: 6).

     Bu mezarlık alanının kuzeyine birleştirilerek yapılmış, alanla aynı uzunlukta bir mekân daha tespit edilmiştir. Kalan kısımlardan zeminin büyük boyutlu taş plakalarla kaplı olduğu anlaşılan mekânın duvarları tahrip olmuş durumdadır. Toprak dolgu temizlendiğinde, zemini sal taşlarıyla döşeli olan mekânın kuzeybatı köşesinde bir tandır, tandırın kuzeybatısında zemine gömülerek oturtulmuş bir erzak küpü, bunun da batısında sertleştirilmiş topraktan yapılmış, kuzeyden-güneye doğru birbirine bitişik, yarım küre şekilli üç kap açığa çıkarılmıştır (Resim: 7). Tandırın içi açılmamış, erzak küpünün üst yarısı ise kırılmış şekilde bulunmuştur. Toprak kapların, taş ya da mermerden yapılmış antik dönem ölçek kaplarına benzerlikleri, bunların da aynı işleve hizmet ettiğini düşündürmektedir.

    Herhalde bu kısım 1909 yılında ören yerinde kazı çalışmalarını başlatan N. Marr tarafından kazılmış ve korumak amacıyla etrafı taşlarla çevrilerek üzerine toprak dolgu yığılmıştır. Çalışmalar tamamlandıktan sonra alanın kuzey duvarı çamur harç kullanılarak sağlamlaştırılmış, ocaklı alan tek sıra taşla çevrelenerek Marr’ın yaptığı gibi üzeri toprakla örtülerek korumaya alınmıştır (Resim: 8).

     Yapının doğu tarafında yapılan çalışmalarda ise bir çevre duvarı ile bunun doğusunda başka mekânların varlığına işaret eden bazı duvar kalıntıları açığa çıkarılmıştır. Önce kilise ile doğudaki çevre duvarı arasında kalan bölüm temizlenerek zemine ulaşılmıştır. Daha sonra bu duvarın doğu cephesi önünde temizlik yapmak amacıyla çalışılmaya başlanmış, ancak birbirine bağlı pek çok mekân tespit edilmiştir (Resim: 9). Şapellerin doğu cephesi önündeki zeminde kuzey ve güney uca yerleştirilmiş ve zemin taşına oyulmuş durunda yarım küre şeklinde birer çukur ile bunların doğusunda bir tandır daha bulunmuştur. Tandırın üzeri tekrar toprakla kapatılmış, açığa çıkarılan duvarların hepsi, çamur harçla sağlamlaştırılmıştır.

     Küçük buluntular arasında, günlük kullanıma ait seramik parçaları, yeşil sırlı-kazıma desenli kâse parçaları, gövde kısmı nispeten sağlam kırmızı astarlı bir rhyton, iki delikli bir taş düğme, cam boncuklar ve cam bilezik parçaları yer almıştır.

 

                                                                                          

                                                                                                                             Çizim 1: Abughamrent Kilisesi, kazı sonrası durumu 

                                                                                                                                                                                                                                       

                                                                                                                               

 

                                                                                                                         .               Resim 2: Abughamrents Kilisesi, doğu cephe    

 

                                                                                                                                                                                                                                                             

                                                                                                                                       Resim 3: Batı cephe önü, kazı öncesi

                                                                                                                     

 

 

                                                                                                                                     Resim 4: Batı cephe önü, kazı sonrası

 

 

 

                                                                                                                        Resim 5: Kuzey taraftaki mezar şapelleri

 

 
 

                                                                                                                      Resim 6: Kuzey taraf, temizlik çalışmaları sonrası

 

 

 

                                                                                                                              Resim 7: Şapellerin kuzeyindeki tandır alanı

 

 

 

                                                                                                                                     Resim 8: Tandır alanı, kazı sonrası

 

 

                                                                                                                                        Resim 9: Doğu cephe önündeki çalışmalar

  

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

[1] Ghafadarian-Hovhannisian, 2012: 45.

[2] Brosset, 1860: 37-38; Ghafadarian-Hovhannisian, 2012: 46, 62, Toromanian, Brosset’nin çevirisinde geçen, Sadoi isimli dayı yerine kızkardeş Seda’dan söz eder.

[3] Toromanian, 1942: 318-319; Orbeli, 1966: n. 53; Donabedian-Thierry, 1987: 483-484; Cuneo, 1988: 662;Uluhogian, 1992: 398-399; Karapetian, 2011: 77.

[4] Restorasyan uygulamalarındaki hatalara ilişkin bir rapor 2012 yılında Genel Müdürlüğümüze iletilmiştir.

Duyurular Tümünü Gör